Грэка-каталіцкі святар Зміцер Грышан: Мы свабодныя, каб стаць шчаслівымі!

a_zmicerЧым ёсць зараз уніяцкая царква на Беларусі? Часцей за ўсё – гэта “нешта памятаю з гісторыі” альбо “а што, яна яшчэ існуе?” Яна існуе і нават функцыянуе, адрадзіўшыся ўжо вось як дваццаць пяць год. Але як бы ў СМІ не намагаліся пісаць пра яе росквіт і ўздым, той факт, што яна юрыдычна не зарэгістраваная ў нашай краіне, накладае адбітак. І тут нават ніхто не кажа пра немагчымасць маліцца ў прасторных храмах. У Мінску грэка-каталікам намнога прасцей, чым вернікам у рэгіёнах. У сталіцы зарэгістраваны чатыры парафіі. У рэгіёнах жа святарам прыходзіцца адстойваць у грамадстве сваю “нейкую секту”, змагацца за права свабодна весці набажэнствы і служыць вернікам, колькасць якіх з кожным годам павялічвецца.

У Віцебску душпастырствам грэка-каталікоў займаецца святар протапрасбітар айцец Зміцер Грышан. Калі запытваеш у айца Зміцера “ці не шкадуеце вы, што служыце ў Віцебску?”, то святар любіць паўтараць: “Я ніколі не чакаў гарантый ад Бога”. Сапраўды, пражыўшы ў манастыры ў Польшчы не адзін год, ён быў у Віцебску толькі адзін раз. На другі раз ён прыехаў у горад ужо з жонкай і асабістымі рэчамі для таго, каб служыць. Гэта было чатырнаццаць год таму. Царквы тут ніякай не было. Замест яе месцам малення для маладога святара стала хата 1953 года пабудовы. А паствай айца сталі вернікі, якія былі больш скіраваныя на палітычна-апазіцыйную дзейнасць. Пра тое, як з дапамогай айца Змітра з апазіцыянераў зрабіліся вернікі, як выжывае грэка-каталіцтва і наколькі істотна знаёміць людзей перш не з Царквой, але з Богам пацікавілася карэспандэнт партала КРЫНІЦА.INFO.

– Айцец Зміцер, чаму менавіта грэка-каталіцтва?

– Я проста ЗАКАХАНЫ ва ўсходняю літургію. Зразумела, што для некаторых Унія – гэта найперш нешта патрыятычнае, бо Богаслужэнні ўсе ідуць на беларускай мове. Я да беларускасці прыйшоў паступова. Але гэта не было асноўнай прычынай, чаму я тут апынуўся. Натуральна, што самой літургіяй ці нейкімі абрадамі Царкву не збудуеш. Здараліся ў гісторыі такія часы, калі не было, не хапала святароў і храмаў з літургіямі, але Царква жыла. Царква — гэта перадусім Хрыстос-Евангелле. Таму я бы для сябе акрэсліў Унію як евангелізацыю (прыняцце Добрай Весткі чалавекам) менавіта ў кантэксце ўсходняй літургічнай традыцыі.

– Дарэчы, існуе меркаванне, што Уніяцкая Царква – “сходка” адных нацыяналістаў. Ці можна казаць пра віцебскую царкву як прытулак не толькі для вернікаў, але і для людзей з нацыяналістычнымі і апазіцыйнымі поглядамі?

– Калі я толькі прыехаў служыць у Віцебск, у мяне адбываліся канфлікты з парафіянамі як раз па прычыне непаразумення царкоўнасці і беларускасці. Зараз у Віцебску ёсць дзве афіцыйна зарэгістраваныя парафіі. І другая парафія была зарэгістравана па прычыне таго, што частка не магла знаходзіцца пад адным дахам з іншымі, бо тыя былі надта палітызаванай. Час ад часу узнікалі скандалы, знаходзіліся нейкія апазіцыйныя ўлёткі. Парафіяльны дом, набыты на царкоўныя сродкі, стаў выкарыстоўвацца зусім не для рэлігійных мэт, а для нейкіх іншых. Дайшло нават да таго, што калі ў парафію далучаўся хтосьці рускамоўны, то некаторыя “свядомыя” маглі указваць, на якой мове ён мусіць размаўляць у Царкве. Каб аздаравіць нашую супольнасць, я загадаў спыніць усялякія палітычныя размовы ў Божым доме.

– Ці прыйшло аздараўленне ў выніку?

– Магчыма, я быў досыць аўтарытарным у свой час, але трэба было спыніць нездаровыя адносіны паміж вернікамі ў царкве. Зараз у мяне неадназначнае стаўленне да людзей так названай “беларускасці”. Для мяне Евангелле стаіць на першым месцы. І часам, мне лягчэй мець справу з веруючым-“маскалём”, чым з няверуючым-беларусам. Але зараз да нас прыходзяць абсалютна розныя людзі — і рускамоўныя, і беларускамоўныя, і ўкраінцы. Таму зараз я магу сказаць дакладна, што, калі кажуць, што нашая Царква напоўнена нацыяналістамі, то гаворка ідзе пра стэрэатып. Грэка-каталікі прыхільна ставяцца да беларускай культуры і мовы. Але гэта не з’яўляецца асноўнай прычынай прыходу людзей да Царквы.

– А што Вы можаце сказаць пра пераслед грэка-каталікоў у Віцебску? Зараз у СМІ перыядычна з’яўляецца інфармацыя пра прыцясненне гарадзенскіх уніятаў…

– Некаторыя проста выкарыстоўваюць наіўнасць грэка-каталікоў, каб запалохаць, паставіць іх на месца. Нельга быць наіўным. Мы ведаем, у якім жывем грамадстве. Трэба быць асцярожным. У справах гэтага свету трэба быць, як казаў Хрыстос, спрытнымі як змеі, а ў справах Евангелля – простымі, як галубы. Калі вернікаў будуць пераследваць за евангелізацыю, то такіх грэка-каталікоў трэба пахваліць. Калі пераследуюць за іншую дзейнасць, якая раздражняе кагосці пры ўладзе, то тут можна іх толькі пашкадаваць. У нашай парафіі мы таксама можам рабіць сустрэчы, прэзентацыі, але наколькі гэта будзе спрыяць дзейнасць Грэка-Каталіцкай Царквы? Я мінімаліст у гэтым плане. Для мяне важна займацца евангелізацыяй, катэхізацыяй, малітоўнымі справамі. Зразумела, што калі запрасіць да нас хор ці аркестр, то ў царкву прыйдзе значна больш людзей. Але ці прыйдуць гэтыя людзі да Бога?

– А якія адносіны ў вас з мясцовымі ўладамі?

– У нас дзяржава – своеасаблівая апякунка. Улады нашыя, як яны заўжды кажуць, “клапоцяцца пра насельніцтва”. У тым ліку і да мяне прамаўляюць: “Айцец Зміцер, будзьце асцярожны, мы добра да вас ставімся, але будзьце асцярожны”. Яны не надта разумеюць, як функцыянуе Царква, таму часам адносяца да нас як да партыі ці “клуба па інтэрэсах”. Займаючыся парафіяльнымі справамі, я мушу заўсёды рабіць учынкі не толькі згодна кананічных абавязкаў святара ды вучэння Царквы, але і згодна сумленню. Таму не дзіва, што узнікаюць шурпатасці. І нашыя стасункі з уладамі я апісаў бы адным словам: ДЗЯКУЙ! Дзякуй, калі не ўмешваюцца і не перашкаджаюць і дзякуй, калі дапамагаюць. Хочацца толькі, каб законы былі разумнымі і дзейнічалі для ўсіх. А калі яны будуць дзейнічаць для ўсіх – зробяцца разумнымі і справядлівымі. Аднак, калі ДАІ асабіста мне выпісвае штраф за парушэнне, дык тут дзейнасцю святара не апраўдаешся.

– Калі ўзгадваць пра ружы вашага святарства, то што адразу прыходзіць у галаву?

– Безумоўна, гэта само святарства. Я памятаю гэтую незабыўную эйфарыю, калі толькі стаў святаром, калі прыехаў на парафію. Канешне, вялікая ружа для нас усіх – гэта ўладкаванне парафіяльнага дома – калі паставілі купалы, крыжы, іканастас. Тады адчуваўся сапраўдны провід Божы. У вернікаў быў уздым, бо людзям апроч словаў і зместу патрэбна яшчэ і вонкавая форма. І ўсё ж такі я яшчэ спадзяюся на стварэнне кананічнай структуры Беларускай Грэка-Каталіцкай Царквы. Я веру, што ў нас будзе і свой біскуп, і свая епархія.

– Ці магчыма гэта?

– Гэта і магчыма, і патрбэна. Застаецца толькі пытанне “чаму не?” І яно для мяне з’яўляецца невытлумачальным. Бо тлумачэнні, што “маскоўскі патрыярх супраць” да мяне не даходзяць. Ці сусед мае ўплываць на тое, з кім я ажанюся або як пастаўлю мэблю ў СВАЁЙ кватэры?

З няйменнем структуры Царквы, пэўна, звязаны і шыпы святарства?

– Так, безумоўна. Негатыўны момант – гэта непрызнанне нашай царкоўнасці з боку Апостальскай Сталіцы. Калі нас не прызнаюць і абмяжоўваюць улады, ды варожа ставіцца іншая канфесія, то гэта мы ўжо ўспрымаем нармальна і лагічна. Але калі такое стаўленне ідзе ад тых, хто нас мусіць падтрымаць, то я такога ніколі не зразумею. Гэтае пытанне мне вельмі баліць. Калі я станавіўся святаром, здавался, што пройдзе крыху часу і ўсё ўладкуецца. Але гэтае “крыху” трымаецца ўжо фактычна дваццаць пяць гадоў. Становіцца толькі больш парафій і святароў, пры тым яны прыходзяць і адыходзяць. Такі стан рэчаў не кожны гатовы трываць. На жаль, цяпер мы маем не шмат пакліканняў.

-А ці шмат людзей шукаюць і знаходзяць Бога у вашай царкве?

– Пытанне колькасці важна пры арганізацыі латэрэі. А у нас – Царква. Тут важна якасць. Да мяне часта звяртаюцца людзі з пытаннямі пра Царкву. Радзей пытаюцца пра Бога. Але адказаць – не значыць далучыць да парафіі. На духоўныя размовы, катыхезы прыходзяць і праваслаўныя, і рыма-каталікі, і пратэстанты. Некаторыя любяць казаць так: “Вось ён ахрышчаны ў рыма-каталіцтве, значыць ён іх. І хай ходзіць да іх”. Дык калі ён іх, тады чаму ён не можа прыходзіць да нас? Я не прызнаю такога размежавання. Насуперак юрыдычнаму ўспрыняццю, чалавек часта выбірае інтуіцыяй, сэрцам, шукае адносінаў. Былі выпадкі, калі ўжо амаль падрыхтаваныя да споведзі ў нас у парафіі, людзі не знайшлі свайго. Я да такога стаўлюся спакойна. Калі чалавек не гатовы – лепш не націскаць і не хрысціць. Госпад мае свае шляхі, а нам застаецца толькі паслужыць. Наогул, назіраю такі парадокс. Людзі прыходзяць, шукаючы Бога і Царквы. Але яны ўжо ахрышчаныя. Калі, у старажытнасці язычнік жадаў хрысціцца, то трэба было рыхтавацца, а цяпер трэба рыхтаваць людзей ужо пахрышчаных. Вось такая атрымліваецца зусім адваротная дзейнасць. Здаецца, мы маем мільёны ахрышчаных, але па сутнасці мы маем мільёны язычнікаў з савецкімі мазгамі і паняццямі “свой – чужы” , “правільная – няправільная Царква”. Што ж, такую спадчыну нам пакінуў Савецкі Саюз. Часта прыходзяць людзі і ў паніцы пытаюць: “А як паставіць свечку?”. АЛЕ Ж ЦІ Ў СВЕЧЦЫ СПРАВА? СПРАВА Ў ТЫМ, ШТО ХРЫСТОС ПАМЁР ЗА НАС І ЎВАСКРОС. А як свечкі ставіць – гэта ўжо дзясятае пытанне.

– Напэўна кожны святар трымаецца нейкіх сваіх прынцыпаў у адносінах да правядзення літургіі. Ці ёсць яны ў Вас?

– Я ўжо казаў, што я ў яе ўлюблёны. Але што да ўставу літургічных дзеяў, то я заўжды ставіўся спакойна. Літургія гэта жыццё. А жыццё не ў сіле літары. І НЕ ЛІЧУ, ЯК НЕКАТОРЫЯ, ШТО КАЛІ ВЫКОНВАЦЬ КОЖНУЮ НАПІСАНУЮ ЛІТАРУ Ў ЛІТУРГІІ, ТО ТАДЫ БОГ НАС ЛЕПШ ПАЧУЕ. І канешне ж, я ніколі не рабіў скандал з прычыны таго, што нехта там штосьці няправільна прачытаў ці праспяваў. Я люблю і паважаю літургію. Але КАЛІ ЛЮБЛЮ, ТО ІМКНУСЯ І ЗРАЗУМЕЦЬ. Часта ва ўстаўных нормах з’яўляецца рацыянальнасць, практычны досвед, часам багаслоўская сімволіка. Павага і разуменне акрэсліваюць рамкі свабоды ў літургічным жыцці. Але трэба памятаць, што галоўны ў літургіі – гэта Хрыстос. І я імкнуся, каб праз служэнне гэта было відавочна.

– Айцец Зміцер, у Мінску няма такой практыкі служыць літургію штодзень. Чаму вы праводзіце Богаслужэнні і па буднях? Усё роўна на іх вы часта прыходзіце адзін…

– Калі я яшчэ вучыўся ў семінарыі, адзін святар тады сказаў: ”Той святар, хто служыць толькі па нядзелях, той не святар, а панамар”. І гэтае выказванне надзвычай моцна ўбілася ў маю свядомасць. Але я не магу сказаць, што служыць кожны дзень літургіі — гэта толькі мая патрэба. Час ад часу хтосьці ўсё ж такі прыходзіць на гэтыя службы. Да таго ж, у парафіянаў ёсць свядомасць, што літургія служыцца кожны дзень. Парафіянін можа працаваць ці сядзець дома, але няхай у свядомасці гэты факт будзе прысутны. Калі я пачынаў служыць, то цэлы год у будзённы дзень ніхто не прыходзіў увогуле. Прыходзіць на літургію штодзень зусім неабавязкова. Але ў нас у царкве ёсць такая МАГЧЫМАСЦЬ. І ёсць такія людзі, якія сапраўды дбаюць пра сваё духоўнае жыццё і яго немагчыма насыціць адной літургіяй на тыдзень. І калі чалавек мае прагу духоўнага развіцця, то ён прыйдзе і на літургію, і на катыхезу, і на біблійную сустрэчу. Чалавек ведае, што ўсе гэтыя магчымасці ў нас ёсць. А калі іх не будзе, з’явяцца апраўданні кшталту “не хаджу, бо няма”. А што я? Мой абавязак – служыць. Канечне, былі гады, калі прыходзіла больш людзей. Але я мяркую так: калі ёсць магчымасць і прапанова, будзе і попыт.

– Калі вы прыходзіце на літургію і разумееце, што сёння зноўку вы – адзін… Ці пасяляецца сум у вашай душы?

– Ды не, усё нармальна, па-першае, я ж не адзін. Удзельнікі Літургіі – гэта і Анёлы, і святыя. А што да вернікаў… Раней, калі прыходзіў, сядзеў і думаў: “А можа, хто прыйдзе?”. Гляджу – прайшло пяць хвілін, дзесяць, пятнаццаць… Але калі прытрымлівацца звычкі чакання, то яна абсалютна не дысцыплінуе. Спазняцца на службу апраўдана толькі па аб’ектыўных прычынах. А то некаторыя, бывае, прыкінуць: “вось спазнюся на пятнаццаць хвілін і прыйду якраз да чытання Евангелля – трэба будзе менш часу стаяць”. Таму зараз штодзень служба пачынаецца а 18-й гадзіне. Аднойчы ў касцёле пачуў жарт: “святар ёсць ці святар спазняецца – гадзіна наступіла – Імша пачынаецца”. Ну і зрэшты, мне таксама нельга расслабляцца. Тым больш эўхарыстыя для святара – сэнс яго існавання. Тое ж і ў адносінах з парафіяй. Калі не будзе парафіі, то няма сэнсу быць святаром.

– Ці ёсць мажлівасць віцебскім грэка-каталікам займець яшчэ адзін парафіяльны дом?

– Мы ніколі не пакідаем думкі не толькі пра дом але і храм. Улічваючы гістарычную пераемнасць, не маем маральнага права забыцца пра незаконна адабраную яшчэ у ХІХ ст. маёмасць. Разумею, што сёння пакуль усталяваць справядлівасць немагчыма. Але сто гадоў таму наша Царква нават не марыла пра такое існаванне, якое маем зараз. Таму можна казаць, што чакаць і спадзявацца – гэта наша спадчына. Аднак гэта не перашкаджае сёння шукаць рашэнняў як наладзіць парафіяльнае жыццё. У некаторых месцах карыстаемся гасціннасцю братоў рыма-католікаў. У Віцебску таксама разглядаем такую магчымасць бо патрэба існуе.

– Калісьці вы казалі, што ведалі святара, які не верыць у Бога… Цікава, ці адчуваеце Вы, што святарства – гэта менавіта Вашае пакліканне?

– Я заўсёды паўтараю і маладым святарам, і семінарыстам, каб не думалі, што вы зрабілі ласку, калі сталі святаром. Не думай, што святарства – гэта прапанова ўзнёслага працаўладкавання, якое вырашыць твае праблемы. Ты можаш не быць святаром. Святарства — гэта не прысуд і не ўзнагарода. І нельга казаць, што няма іншага шляху. Святарства — гэта маё добраахвотнае імкненне, выбар каб служыць іншым, пры тым, выбар свабоднага чалавека. Што значыць выбар свабоднага чалавека? Бывае, прыходзіць кандыдат і думае, што з дапамогай святарства ён зробіць сабе кар’еру ці заробіць. Маўляў, быў нікім, а стану ўсім. І гэта думкі несвабоднага чалавека. Адна з прыкметаў несвабоды – страх. Такі чалавек зняволены сваімі комплексамі, ганарлівасцю. Трэба перш ачысціць імкненне Верай. У маім жыцці быў такі момант калі я пачаў верыць (на другім курсе семінарыі). Калі Ён з усімі сваімі якасцямі, якія я вывучаў, стаўся для мяне Жывым і Прысутным. І мне перастала быць страшна. Я быў манахам некалькі гадоў. Але ўсё больш разумеў, што манастыр – гэта не маё. Манастыр – гэта добрая, наладжаная сістэма, каб амаль “аўтаматычна” жыць духоўным жыццём. Галоўны абавязак манаха – маліцца, спакойна, паводля раскладу і адмысловымі тэкстамі. А ўсё іншае – асабісты час ці праца (у тым ліку душпастырская) – настолькі, каб не парушаць галоўнага. Але я моцна адчуваў пакліканне, каб ісці сведчыць, абвяшчаць Добрую Вестку, ісці да людзей, язычнікаў (па сутнасці, якім і сам быў нядаўна), планаваць, будаваць. Спачатку мне было страшна пакідаць манастыр: усё было так звыкла – сябры, малітва, размеркаванасць жыцця. І стала пытанне: “а што я буду рабіць далей?”. Але калі я насамрэч паверыў у Бога, то перастаў баяцца пакінуць наладжанае жыццё, каб пачаць жыць наноў. Знак паклікання не ў тым ШТО рабіць, але ЯК. Раблю не таму што лёгка, але таму, што мне добра ад таго, што проста раблю. Часам думаю, што б я рабіў, калі б раптам перастаў бы служыць святаром? Шмат чаго. Але адно рабіў бы дакладна – працягваў бы давяраць Богу, бо Ён мае план для мяне. А калі я ўдзельнічаю ў гэтым плане, то станаўлюся свабодным чалавекам.

– Як жа стаць свабодным?

– Я думаю, што ў нашыя часы, сэнс хрысціянства і заключаецца ў тым, каб шукаць сваводу. Евангелле кажа, што Хрыстос вызваліў нас. Гэта азначае, што Ён вызваліў ад панавання граху, смерці і д’ябла. Неабходна паверыць, што я цяпер здольны існаваць незалежна ад гэтых рэчаў. Але мы па звычцы працягваем кіравацца страхам перад імі. Мы парушаем запаветы, бо не маем адвагі іх захоўваць. Мы баімся смерці, бо не верым у вечнае жыццё. Мы баімся д’ябла і ідзем на кампрамісы з ім, бо не верым што ён ніхто, нават не князь, а так, смецце, калі Бог з намі. Але трэба з пакорай прызнаць, што толькі ў Ісусе Хрысце я магу адважыцца гэта здзейсніць. Чалавек створаны, каб жыць у адносінах, а не ў прывязанасцях ці залежнасцях. І толькі так можна зразумець, чаму Бог нас так любіць. Бо любіць – прывілей свабодных. Трэба пытацца не ЯК стаць свабодным, але НАВОШТА. А адказ? Мы – свабодныя, каб стаць шчаслівымі! ВЕЧНА ШЧАСЛІВЫМІ!

Вікторыя Чаплева, КРЫНІЦА.INFO