Свабода рэлігіі і веравызнання ў Беларусі ў 2014 годзе (+ інфаграфіка)

беларусыБеларускае грамадства мае наступныя характарыстыкі па рэлігійнай прыналежнасці і практыцы:

1. нізкая рэлігійнасць пры слабой сувязі рэлігіі з паўсядзённым жыццём у цэлым;

Сацыялагічныя даследаванні і масавыя апытанні жыхароў Беларусі традыцыйна даюць нізкія паказчыкі па паказаным параметры. Так, у даследаванні, праведзеным Gallup у 2009 годзе, Беларусь з 114 краін займала 11 месца па найменшых ацэнках ступені ўплыву рэлігіі на паўсядзённае жыццё1.

Па выніках “замераў”2, праведзеных у 2007-2011 годзе Інфармацыйна-аналітычным цэнтрам, толькі 11,5% насельніцтва паводзяць сябе актыўна ў рэлігійным плане.

Па колькасці рэлігійных арганізацый на душу насельніцтва Беларусь таксама адстае ад такіх краін як, напрыклад, Румынія, Украіна, Латвія – адзін прыход у Беларусі прыпадае на 2887 чалавек, тады як у згаданых краінах на 1014, 1321 і 1775 чалавек адпаведна3. Па колькасці святароў у Беларусі такі паказчык складае 4574 чалавек на аднаго святара, тады як у Польшчы і Украіне 1242 і 2614 адпаведна4.

2. поліканфесійная з колькасным дамінаваннем праваслаўя і значнай прысутнасцю каталіцтва і пратэстантызму евангеліцкага тыпу;

Афіцыйнай інфармацыі аб маштабах канфесій у адсутнасць дадзеных аб рэлігійнай прыналежнасці ў перапісу насельніцтва з’яўляюцца звесткі аб колькасці зарэгістраваных абшчын. На 1 студзеня 2014 года праваслаўныя абшчыны складалі 49,24% (1615) у агульнай структуры суполак, каталікі – 14,88% (488), а пратэстанты 27,65% (907), у т.л .: хрысціяне веры евангельскай ( пяцідзесятнікі) – 15,85% (520) і баптысты – 8,75% (287)5.

Масавыя сацыялагічныя апытанні, якія адлюстроўваюць самаідэнтыфікацыю рэспандэнтаў без уліку культавай практыкі і сувязі з рэлігійнымі супольнасцямі і каштоўнасцямі, паказваюць, што праваслаўныя складаюць 81% ад насельніцтва, каталікі 10,5%, іншыя – 2%6 (альтэрнатыўныя дадзеныя: 78,8, 11, 1 і 0,7% адпаведна7). Часам на афіцыйным узроўні агучваюцца ў два разы меншыя лічбы: 80, 14, і 2% у структуры якія адносяць сябе да вернікаў 50% насельніцтва8 (г.зн., 40, 7 і 1% у пераліку на ўсё насельніцтва ў цэлым).

Акрамя таго, даследаванні паказваюць надзвычай высокі індэкс даверу Праваслаўнай царкве9, асабліва ў параўнанні з іншымі грамадскімі інстытутамі. Аднак адсотак тых, хто давярае Праваслаўнай царкве, па тых жа дадзеных, прынамсі на 15% менш за колькасць вызначаючых сябе як праваслаўных, што сведчыць, хутчэй, аб значным недаверы да царквы і высокай ступені нецаркоўных вернікаў10.

3. неаднароднасць якасных паказчыкаў рэлігійнасці ў залежнасці ад канфесійных масіваў

Праваслаўныя, з’яўляючыся, прынамсі, намінальнай большасцю, дэманструюць значна больш слабую сувязь з рэлігійным супольнасцю, чым каталікі ці пратэстанты. Гэта адлюстравана ў праведзеным па дадзеных апытанняў 2007 года даследаванні сацыякультурных стратэгій (вера – як каштоўнасць, рэсурс і ідэнтычнасць) для вернікаў розных канфесій: у Беларусі такая прысутнічае ў 21,1% праваслаўных, 38,1% католікаў і 79,6% пратэстантаў11. Рэлігійная актыўнасць (выяўляецца ў частаце наведвання царквы) таксама значна адрозніваецца ў прадстаўнікоў розных хрысціянскіх канфесій: па даследаванні НІСЭПД12 раз у месяц і часцей царкву наведвае 90,9% пратэстантаў, 55% каталікоў і толькі 22% праваслаўных.

4. рэгіянальная неаднароднасць

Рэлігійнасць і колькасць абшчын адрозніваюцца таксама ў рэгіянальным плане, што звязана, у першую чаргу, з гістарычна неаднародным развіццём заходняга і ўсходняга рэгіёнаў Беларусі ў першай палове ХХ стагоддзя: уваходзячая ў міжваенны час у склад Польскай Рэспублікі Заходняя Беларусь захавала большы кадравы патэнцыял, разнастайнасць і інфраструктуры рэлігійнага жыцця, нягледзячы на ​​ўшчамленне з боку польскіх уладаў, у той час як БССР у складзе Савецкага Саюза ў 1920 і 1930-я гады перажыла беспрэцэндэнтнае разбурэнне рэлігіі як інстытута.

Даследчык Озем13, які правёў раянаванне размеркавання рэлігійных абшчын па тэрыторыі Беларусі, заўважае, што заходне-ўсходні трэнд губляе сваю актуальнасць у дачыненні да буйных урбанізаваных цэнтраў, а ў размеркаванні суполак у рэгіянальным плане неаднароднасць мае пэўныя тэндэнцыі: напрыклад, малая распаўсюджанасць пратэстанцкіх суполак у “каталіцкіх “рэгіёнах. У Беларусі існуюць лакальныя супольнасці і рэгіёны, дзе праваслаўныя з’яўляюцца меншасцю і маюць нязначны ўплыў (напрыклад, шэраг раёнаў Гродзенскай вобласці). У цэлым можна адзначыць выяўленыя канфесійныя профілі Гродзенскай (праваслаўна-каталіцкі) і Брэсцкай (праваслаўна-пратэстанцкі) абласцей. У некаторых вялікіх сельскіх населеных пунктах ўплыў пратэстанцкіх цэркваў дамінуючы (аграгарадок Альшаны, дзе з 7500 тыс. Жыхароў больш за палову належыць да пяцідзесятніцкай абшчыны14).

religiosityinbel910

Прававы кантэкст

Прававой кантэкст вызначаецца нормамі, якія змяшчаюцца ў агульных і спецыяльных нарматыўна-прававых актах, а таксама правапрымяняльнай практыкай, якую можна апісаць па наступным сцэнары: рэпрэсіўныя заканадаўчыя нормы, якія прадугледжваюць абмежаванні на рэлігійную дзейнасць і якія не знаходзяцца ў адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі ў галіне свабоды рэлігіі і веравызнання, пры выбарчым ўжыванні/непрымяненні дадзеных палажэнняў заканадаўства.

Замежныя святары

Напрыклад, у дачыненні да замежных святароў, закон прадугледжвае наступныя палажэнні: 1) рэлігійную арганізацыю можа ўзначальваць толькі грамадзянін Рэспублікі Беларусь (арт.13 Закона “Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях” 15); 2) існуе спецыяльная працэдура запрашэння замежнага грамадзяніна ў мэтах заняткаў рэлігійнай дзейнасцю, замацаваная ў Палажэнні аб парадку запрашэння замежных грамадзян і асоб без грамадзянства ў Рэспубліку Беларусь у мэтах заняткаў рэлігійнай дзейнасцю, якая прадугледжвае неабходнасць ўзгаднення з Упаўнаважаным па справах рэлігій і нацыянальнасцяў такога запрашэння, прычым знаходжанне замежніка можа быць толькі “часовым”. Рашэнні аб падаўжэнні візаў і дазволаў знаходзяцца цалкам у кампетэнцыі аднаго дзяржаўнага органа, які можа не кіравацца патрэбамі і жаданнямі самой рэлігійнай арганізацыі, і не павінен матываваць, чаму прымае тое ці іншае рашэнне, што робіць працэс адвольным.

У выпадку з кіраўніком Беларускай Праваслаўнай Царквы Мітрапалітам Паўлам (Панамаровым), на гэтыя нормы “закрываюць вочы”. Ён, а) з’яўляючыся грамадзянінам Расійскай Федэрацыі знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь і ажыццяўляе рэлігійную дзейнасць б) у тым ліку не ўваходзячую ў пералік, прадугледжаны “Палажэннем” для замежных святароў, у) мае від на жыхарства16 (дазвол на пастаяннае пражыванне тэрмінам на два гады), г) а таксама ўзначальвае рэлігійную арганізацыю, нягледзячы на ​​прамую забарону Закона “Аб свабодзе сумлення”. Дзяржаўныя ўлады захоўваюць статус кво ў дадзенай сітуацыі, аднак яе прававыя наступствы не зразумелыя17.

Што тычыцца замежных святароў Рымска-Каталіцкай Царквы, то ім даволі часта адмаўляюць у выдачы дазволаў на ажыццяўленне рэлігійнай дзейнасці (ў 2014 г. было адмоўлена ў атрыманні дазволу святару Раману Шульцу, які цягам 7 гадоў служыў на парафіі св. Казіміра і св. Ядвігі у Магілёве, а таксама святару з францішканскага ордэна, які збіраўся служыць у Івянцы Мінскай вобласці, пасля пратэстаў вернікаў дазвол а. Шульцу быў падоўжаны спачатку да 20 снежня 2014 года, а потым да 20 чэрвеня 2015 г) 18.

Абавязковая дзяржаўная рэгістрацыя

Адной з самых балючых кропак як дзеючага заканадаўства, так і правапрымяняльнай практыкі, з’яўляецца патрабаванне абавязковай рэгістрацыі (арт.16 19). Нягледзячы на ​​тое, што склад правапарушэння ў дачыненні да дзейнасці рэлігійнай арганізацыі без дзяржаўнай рэгістрацыі быў выключаны з першай часткі артыкула 9.9. КаАП у пачатку 2011 года, адміністрацыйны пераслед незарэгістраваных арганізацый працягваецца на падставе іншых артыкулаў. Так ў 2014 годзе, ужо не ў першы раз, суд у г. Гомелі падвергнуў адміністрацыйным спагнанням лідараў і членаў баптысцкай абшчыны, якая належыць да Міжнароднай рады цэркваў Евангельскіх хрысціян-баптыстаў, якія не рэгіструюцца зыходзячы з свайго веравучэння. Так, за правядзенне малітоўнага сходу, да адказнасці былі прыцягнутыя ў студзені 2014 года А. А. Залатароў (па ч.2 арт.23.34 КаАП РБ – парушэнне ўсталяванага парадку арганізацыі або правядзення сходу), А.В. Данілеўскі і Д. В. Сідарэнка (па ч.1 арт.23.34 КаАП РБ парушэнне ўсталяванага парадку правядзення сходу) 20. У снежні 2014 сведка Іеговы Кузін, чыя абшчына рабіла неаднаразовыя спробы зарэгістравацца, быў аштрафаваны судом на падставе таго ж артыкулу за правядзенне рэлігійных сходаў на хаце – пасля таго, як на адзін з такіх сходаў быў здзейснены міліцэйскі рейд21. Хоць у артыкуле 23.34 ўтрымліваецца пералік масавых мерапрыемстваў, і ён не ўключае ні “рэлігійных мерапрыемстваў”, ні “іншых мерапрыемстваў”, ён шырока выкарыстоўваецца для пераследу сходаў незарэгістраваных суполак22.

Яшчэ адзін артыкул, які выкарыстоўваецца для пакарання такіх суполак – арт. 21.16, які ўстанаўлівае адказнасць за нямэтавае выкарыстанне жылых памяшканняў – у 2014 годзе па ім быў аштрафаваны гомельскі баптыст А.В. Тупальскі (ч.1 ст.21.16 КаАП РБ – парушэнне правілаў карыстання жылымі памяшканнямі).

З 2005 за дзейнасць без рэгістрацыі прадугледжана крымінальная адказнасць (арт. 193-1 КК РБ23). Да гэтага моманту выпадкі прыцягнення да крымінальнай адказнасці за рэлігійную дзейнасць па дадзеным артыкуле не вядомыя, тым не менш, выносіліся папярэджанні пракуратурай, былі распачатыя крымінальныя справы (пасля спыненыя). Форум 18 налічвае 7 такіх выпадкаў з 2010 г.24 Нягледзячы на ​​тое, што ні адна з крымінальных спраў не была даведзена да канца, прымяненне такой меры магчыма, што ставіць вернікаў, якія належаць да незарэгістраваных суполак, пад пастаянную пагрозу пераследу.

Рэлігійная (не) талерантнасць

Тэма рэлігійнай талерантнасці беларусаў актыўна эксплуатуецца дзяржаўнымі чыноўнікамі і ў публічным дыскурсе ў цэлым: беларусы – талерантны народ, у краіне пануюць міжрэлігійны мір і згода. У чэрвені 2014 года ў Мінску адбылася IV сустрэча Праваслаўна-каталіцкага Форуму на тэму “Рэлігія і культурны плюралізм” 25, на якой была панэль, прысвечаная свабодзе рэлігіі і веравызнання, а ў снежні ў Акадэміі навук адбылася канферэнцыя “міжнацыянальнай талерантнасць і згода” 26.

Аднак ёсць выпадкі неталерантнасці і рэлігійна матываванай варожасці. Так, у снежні 2014 года ў Гомелі антысеміцкімі графіці была апаганена сінагога27.

Прадстаўнікі рэлігійных арганізацый таксама не заўсёды з’яўляюцца прыкладамі рэлігійнай памяркоўнасці. Напрыклад, новапрызначаны Кіраўнік БПЦ Мітрапаліт Павел падчас аднаго са сваіх выступаў заклікаў “здаваць у міліцыю” Сведак Іеговы, назваўшы іх “таталітарнай шкоднай сектай”, якая “наносіць каласальны шкоду людзям і грамадству ў цэлым” і галоўнай мэтай якой з’яўляецца “матэрыяльнае ўзбагачэнне і ўцягненне новых адэптаў”28.

Прадстаўнікі дзяржаўных органаў не заўсёды вытрымліваюць нейтральны тон у дачыненні да рэлігійных арганізацый. Падчас выступу на заключным пасяджэнні, прысвечаным вынікам работы дзяржорганаў па справах рэлігіі і нацыянальнасцяў ў 2014 годзе, Леанід Гуляка, Упаўнаважаны па справах рэлігій і нацыянальнасцяў, дазволіў сабе даволі грубыя і рэзкія выказванні ў адносінах да каталіцкім святароў-замежнікаў, а таксама ў адносінах да кіраўніцтва Рымска-Каталіцкай Царквы ў Беларусі29. Дадзены эпізод выклікаў рэакцыю як з боку вернікаў каталікоў30, так і з боку Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі31, апошняя назвала выказванні Упаўнаважанага “неабгрунтаванай абразай Каталіцкага Касцёла і распальваннем міжнацыянальнай і міжканфэсійнай варожасці”.

Рэлігійныя арганізацыі і імунітэт да пераследаў

Пасля прыняцця Закона “Аб свабодзе сумлення” у 2002 г., а таксама на першых хвалях пераследаў рэлігійныя арганізацыі, якіх тычыліся абмежаванні, былі адчувальныя да яго новых механізмаў. Былі кампаніі па свабодзе сумлення, звароты кіраўнікоў рэлігійных канфесій да дзяржаўных органаў, у якасці рэакцыі на пераследы праходзілі маштабныя акцыі (кампанія, у выніку якой было сабрана больш за 50 тыс. подпісаў, пост-галадоўка ў Царкве “Новае жыццё” ў 2005 годзе і наступнае развіццё сюжэту вакол дадзенай арганізацыі, публічныя скаргі на пераследы).

Але з цягам часу рэлігійныя арганізацыі, у цэлым, прызвычаіліся з існуючым парадкам рэчаў і спрабуюць вырашаць свае праблемы, у выпадку іх узнікнення, праз непразрыстыя, непублічныя механізмы, пазбягаюць кантактаў са смі32. Цікавым прэцэдэнтам з’яўляецца выпадак з арыштам КДБ каталіцкага ксяндза Уладзіслава Лазара па п.6 арт. 16 ст злуч. з п. 1 арт. 356 КК (дапамога ў здрадзе дзяржаве), пра факт арышту якога РКЦ у Беларусі заявіла толькі праз два месяцы і пасля агучвання інфармацыі Прэзідэнтам Лукашэнка і публікацыі незалежнымі журналістамі імя арыштаванага33 з фармулёўкай “даручыць гэтую праблему Божай міласэрнасці” і са спасылкай на дзяржаўныя ўлады, што “дадзены эпізод не паўплывае на клімат даверу Рэспублікі Беларусь да Святой Сталіцы і павага да Каталіцкага Касцёлу” 34. У 2014 годзе ксёндз Лазар быў выпушчаны з-пад варты, а яго крымінальная справа спынена.

Crabtree, Pelham What Alabamians and Iranians Have in Common //http://www.gallup.com/poll/114211/Alabamians-Iranians-Common.aspx

2 Информационно-аналитический центр. Общественное мнение о ситуации в национальной сфере. http://iac.gov.by/nfiles/000023_204293.pdf

3 Данные выведены из официальной информации о количестве религиозных организаций:https://www.tm.gov.lv/lv/aktualitates/tm-informacija-presei/publiceti-re… (Латвия)http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/RS_rocznik_statystyczny_rp_2012.pdf  (Польша)http://www.culte.gov.ro/biserici-culte (Румыния),http://risu.org.ua/ru/index/resourses/statistics/ukr2011/48586/ (Украина),http://forb.by/node/406 (Беларусь).

4 Данные из тех источников. Учитывалось количество православных, римо-католических и греко-католических священнослужителей.

5 Справка об этноконфессиональной ситуации в Республике Беларусь и сотрудничестве с соотечественниками за рубежом в 2013 году. – http://forb.by/node/406

Информационно-аналитический центр. Общественное мнение о ситуации в национальной сфере. – http://iac.gov.by/ru/sociology/research/Obschestvennoe-mnenie-o–situats…

7 Религиозность и мораль беларусов. – Исследование НИСЭПИ. – 09.2010. –http://www.iiseps.org/analitica/143

8  Калинов А. Выступление на Ежегодном совещании по вопросам человеческого измерения ОБСЕ в г.Варшаве (Республика Польша) 7 октября 2008 г. // HDIM.DEL/335/08 7 October 2008. http://www.osce.org/ru/odihr/34116

Негативная динамика доверия институтам. – Исследование НИСЭПИ. – 06.01.2014. –http://www.iiseps.org/analitica/564

10 Там же.

11 Кацук Н. К методологии эмпирического исследования социокультурных стратегий верующих различных конфессий. – Социология №3, 2008, с.118.

12 Религиозность и мораль беларусов. – Исследование НИСЭПИ. – 09.2010. –http://www.iiseps.org/analitica/143

13 Озем Г.З. Территориальная структура религиозной сферы и конфессиональное районирование Беларуси. – Автореферат диссертации. – Мн., БГУ. 2010

14 Егоров А. Малые города: who governs? – “Палітычная сфера” №12/2009, С.44-55, С. 50.

15 ст. 13 Закона Республики Беларусь “О свободе совести и религиозных организациях” от 17 декабря 1992 г. № 2054-XІІ

16 http://forb.by/node/493

17 Василевич Н. Глава БПЦ Митрополит Павел – гражданин Российской Федерации: правовые последствия. – http://forb.by/node/402

18 http://forb.by/node/423

19 Ст. 16 Закона Республики Беларусь “О свободе совести и религиозных организациях” от 17 декабря 1992 г. № 2054-XІІ

20 http://forb.by/node/468

21 http://forb.by/node/505

22 Шавцова Д. Практика привлечения к административной ответственности за нарушение порядка проведения массовых мероприятий в отношении религиозных общин.http://forb.by/node/400

23 Ст. 193-1 Уголовного Кодекса Республики Беларусь от 9 июля 1999 г. № 275-З, введена в 2005 г.

24 http://forb.by/node/468

25 www.ccee.eu/ccee___en/activities/00002659_4th_Catholic_Orthodox_European…

26 http://www.philosophy.by/ru/news/conf-2014-12-09

27 http://forb.by/node/463

28 http://news.tut.by/society/394186.html

29 http://www.belta.by/ru/all_news/society/Guljako-nekotorye-ksendzy-inostr…

30 http://krynitsa.info/2015/01/26/kataliki-belarusi-aburanyya-zayavami-gul…

31 http://forb.by/node/498

32 Мызенка Г. “Без каментароў” http://forb.by/node/496

33 https://www.facebook.com/groups/567908359939761/permalink/632307503499846/

34 Паведамленне з 54-га пленарнага пасяджэння Канферэнцыі Каталіцкіх Біскупаў Беларусі . – http://catholic.by/2/conference/docs/119166–54-.html

 

Наталля Васілевіч, forb.by

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі