Ці існавалі “віленскія мучанікі”? Да гісторыі агіяграфіі Кіеўскага праваслаўя

виленския

Сёння, калі Кіеўскае Праваслаўе прагне вызвалення з духоўнага палону Маскоўскага Патрыярхату, час перагледзець і некаторыя сумнеўныя памяці, што былі нам накінуты дзеля пэўных палітычных мэтаў.

На наш погляд, адной з такіх памяцяў ёсць і памяць “віленскіх мучанікаў” (Антонія, Іоана, Яўстафія), якіх нібыта пакараў Вялікі князь Альгерд за прыналежнасць да “праваслаўнай (хрысціянскай) веры” у 1347 г.

Пытанне аб гістарычнай праўдзівасці гэтай памяці неаднойчы ўздымалася заходнімі даследчыкамі. Найбольш вядомыя ў гэтай справе працы віленскіх гісторыкаў-агіёграфаў Уладзіслава Загорскага [1] і Казіміра Хадыніцкага [2]. Няпэўнасць гістарычна-агіяграфічнага матэрыялу ўвесь час непакоіла і расійскіх агіёграфаў РПЦ МП.

Напрыклад, прафесар Маскоўскай Духоўнай Акадэміі Д. Агіцкі ў 1984 г. змяшчае ў часопісе “Багаслоўскія працы” артыкул “Да гісторыі Віленскіх мучанікаў” [3]. Цікавай адзнакай працы праф. Агіцкага ёсць тое, што, спрабуючы даказаць гістарычную праўдзівасць мучанікаў, ён так і не знайшоў аніводнай згадкі аб ёй у гістарычных помніках чыста беларускага паходжання. З’яўленне гэтай памяці ў “Пралогах”, што паходзяць з Супрасльскага манастыра, датуецца ХVI ст. і мае відавочна не мясцовае паходжанне, аб гэтым добра сведчаць розныя даты памяці у розных спісах (14 красавіка і 14 студзеня).

Наогул, калі мы разгледзім пытанне наяўнасці памяці “Віленскім мучанікам” у календарах Кіеўскага Праваслаўя, дык пабачым вельмі цікавыя моманты.

Так, у календары Апостала Ф. Скарыны, які ствараўся менавіта на беларуска-ўкраінскай праваслаўнай традыцыі, памяць “віленскіх мучанікаў” адсутнічае, што з’яўляецца вельмі паказальным фактам, бо кніга стваралася менавіта ў Вільні. Тым больш, што памяць аб Кіеўскім князі Уладзіміры наш першадрукар змясціў [4, ст. 314 об.].

Таксама няма памяці Віленскім мучанікам і ў календары Віленскага напасаднага Евангелля 1575 г.

На нашу думку, гэта можа служыць сведчаннем таго, што ў часе Ф. Скарыны ўшанавання “віленскіх мучанікаў” у самой Вільне не існавала, або, як мінімум, яно не было нашай праваслаўнай традыцыяй.

У Віленскім праваслаўным служэбніку 1583 г., пад 14 красавіка “віленскія мучанікі ўжо згадваюцца”, але як “новыя”, без прывязкі да Вільні [5, ст. 241 v]. Гэты факт, па нашым меркаванні, вельмі цікавы.

Па-першае, калі б традыцыя ўшанавання “віленскіх мучанікаў сапраўды існавала ў Кіеўскім Праваслаўі, менавіта на тэрыторыі Беларусі ды Украіны, дык для складальнікаў календара яны яўна не былі б “новымі”, бо прайшло ўжо больш за 250 гадоў. Але ўсё робіцца зразумелым, калі мы згадаем, што фактычна ад 1415 і да апошняй чвэрці ХVI ст. рэлігійных кантактаў Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхату з Маскоўскім праваслаўем не было. Ад пачатку – праз пастаўленне ўласнага мітрапаліта ў Наваградку, потым – праз палітычныя падзеі, а з 1439 г. – праз разрыў Масквою кантактаў з Канстанцінопалем ды фактычным агалошваннем аўтакефальнага статусу. Найбольш верагодна, што дадзеная памяць патрапіла ў каляндар праз знаёмства складальнікаў з пастановамі Маскоўскага царкоўнага сабору 1549 г. Таму натуральна, што памяць “віленскіх мучанікаў” была для беларускіх рэдактараў “новай” і, на нашу думку, была ўключаная ў каляндар праз спадзяванне на продаж пэўнай часткі накладу ў Маскоўскім Вялікім Княстве.

Па-другое, цяжка сабе ўявіць, што віленскія складальнікі календара апусцілі такі важны факт, як менавіта Віленскае паходжання мучанікаў (тым больш у маскоўскіх календарах гэта адзначалася). Таму, у звязку з назвай іх “новымі”, напрошваецца вывад: віленскія рэдактары Служэбніка ведалі аб гэтых мучаніках выключна з маскоўскіх календароў, а ў Вільні аб іх нічога не ведалі й традыцыі іх ушанавання тут не існавала.

Таксама адсутнічае памяць “Віленскім мучанікам” і ў “Саборніку дванаццаці месяцаў” Кіеўскага праваслаўнага мітрапаліта Пятра Магілы. Гэты факт, па нашым меркаванні, асабліва істотны, бо на час складання “Саборніка” ўслаўленне “віленскіх мучанікаў” ужо трывала замацавалася не толькі ў маскоўска-расійскай праваслаўнай традыцыі, а і ў румынскай і балгарскай праваслаўных традыцыях.

Гіпотэзу аб “штучнай” (палітычнай) кананізацыі пацвярджае і апісанне памяці “віленскім мучанікам” у календары Львоўскага Напасаднага Евангеллі 1665 г., якое яўна спісанае з маскоўскай рэдакцыі: “новаяўленыя мучанікі Антоній, Іаан, Яўстафій, што пры Альгердзе паганым пацярпелі ў Літве”. [6, ст. 809 (па нумарацыі эл. копіі)]. Рэдактары дадзенага выдання, як і маскоўскія міфатворцы, ігнаруюць (або проста не ведаюць) не толькі хрысціянства князя, а і той факт, што Вялікі князь Альгерд прад смерцю прыняў манаскі пострыг з імем Алексія [9, ст. 4]

Але асабліва нас зацікавіла апісанне рукапісаў Наўгародскай Сафійскай бібліятэкі, якое было створанае расійскім даследчыкам Д. Абрамовічам, бо пры апісанні рукапісаў аўтар асабліва вылучае “рускія памяці”. Так, ва ўсіх рукапісах ХІV–ХVI стст. мы не знаходзім ніводнай памяці “віленскім мучанікам” [7]. Дадзены факт цалкам адкідае сцверджанне маскоўскага жыццяпісу аб “гістарычным ушанаванні”. Зрэшты, у маскоўскіх царкоўных Статутах 1682 і 1695 гадоў памяць “віленскіх мучанікаў” ужо адсутная, а іх рэальнае ўшанаванне аднаўляецца толькі пасля “адшукання мошчаў” у 1814 годзе.

Калі ж мы павернемся до маскоўскіх крыніц, дык здзейсненае Вялікім князем Альгердам пакаранне хрысціян тлумачыцца прарасійскімі праваслаўнымі гісторыкамі тым, што Альгерд “часова пакінуў хрысціянскую веру і павярнуўся ў паганства” або ціскам на князя з боку прыдворных жмудзінаў-паганаў. Але Альгерд быў не першым уладаром-хрысціянінам Вялікага Княства. Ужо выбар Міндоўга на вялікае княжанне абумоўліваў ягонае хрышчэнне. Прыняцце кароны з рук Рымскага архірэя немагчыма без вызнанне ВКЛ хрысціянскай дзяржавай і хрышчэння ўсіх набліжаных да Вялікага князя. Таму, на наш погляд, гіпотэза аб “часовым пераходзе ў паганства” не вельмі пераканаўчая. Праваслаўныя цэрквы без перашкоды дзейнічалі на усёй тэрыторыі Беларусі, у тым ліку – Вільні і віленскім краі; у летапісах і хроніках ВКЛ няма нават згадак аб пераследзе хрысціян. Ды і не мог язычнік кіраваць краінай, дзе пераважная большасць насельніцтва была праваслаўнымі.

З традыцыйна-праваслаўнага роду Віцебскіх князёў была і першая жонка Вялікага князя —  Марыя Яраслаўна (Віцебская), у часе шлюбу з якой, па версіі “маскоўскага жыццяпісу”, адбылося “забойства за веру віленскіх мучанікаў”.

Ва ўмовах хрысціянства як дзяржаўнага веравызнання неяк дзіўна выглядае сцверджанне маскоўскага “жыццяпісу” аб тым, што камусь прыйшлося “таемна хрысціцца” або прыхоўваць сваё хрысціянства.

Ды і сама падстава пакарання “віленскіх мучанікаў” вельмі дзіўная – “адмова ўжываць мяса ў часе посту”.

Па-першае, як сведчаць гістарычныя летапісы і хронікі, вайсковае атачэння Вялікага князя Альгерда складалася не толькі з язычнікаў. Найбольш там было менавіта беларускай шляхты, якая да таго часу ўжо 300 гадоў была праваслаўнай, як і большасць насельніцтва ВКЛ. Таму цяжка сабе ўявіць, што “адмова ўжываць мяса ў часе посту” – гэта нейкі лакмус на нявернасць князю (калі ён на той час сапраўды быў язычнікам), бо тады “здраднікамі” апынулася б не толькі большасць ягонай дружыны, а і насельніцтва ВКЛ.

Па-другое, малаверагодна, што падобны акт пакарання менавіта за хрысціянскую веру заставаўся невядомым грамадству, а тым больш царкоўным іерархам, больш 30 гадоў. Асабліва ва ўмовах барацьбы Вялікага князя Альгерда з Масковіяй за пастаўленне асобнага мітрапаліта для праваслаўных ВКЛ, аб чым пойдзе гаворка ніжэй.

На нашу думку, калі б сапраўды падобнае пакаранне за веру адбылося ў 1347 г., яно б немінуча патрапіла хоць у адзін летапіс або хроніку, асабліва Канстанцінопальскага або Маскоўскага паходжання.

І тут, у кантэксце з’яўлення маскоўскага міфу аб “віленскіх мучаніках”, варта згадаць, што Вялікі князь Альгерд быў перакананым і паслядоўным прыхільнікам незалежнасці праваслаўнай Царквы ВКЛ і выдзялення яе ў асобную мітраполію. Менавіта ён падтрымліваў Кіеўскага мітрапаліта Тэадарыта. Апошні быў Кіеўскім манахам і яшчэ пры жыцці Кіеўскага мітрапаліта Тэагноста, што кіраваў мітраполіяй з Масквы, прыехаў да Канстанцінопаля прасіць пасвячэння ў Кіеўскага мітрапаліта. Атрымаўшы адмову Канстанцінопальскага патрыярха, Тэадарыт паехаў да Балгарскага патрыярха Тэадозія ІІ. І, што асабліва істотна, Балгарскі патрыярх надаў Тэадарыту годнасць Кіеўскага мітрапаліта. Свой учынак патрыярх Тэадзозій ІІ абгрунтаваў тым, што Тэагност пакінуў Кіеўскую кафедру і ўцёк да Масквы, і ў выніку гэтага кафедра апынулася вольнаю.

Больш таго, у супрацьвагу маскоўскаму стаўленіку на Кіеўскую мітраполію Алексія, Альгерд дасылае ў 1352 г. да Канстанцінопальскага патрыярха свайго кандыдата на Кіеўскага мітрапаліта – манаха Рамана. І хаця Канстанцінопальскі патрыярх аддае перавагу Алексію, Раман атрымлівае сан Літоўскага мітрапаліта і кіруе Літоўскай мітраполіяй да сваёй смерці. Толькі пасля смерці Літоўскага мітрапаліта Рамана, былая адзіная Кіеўская мітраполія зноў часова аб’ядноўваецца пад уладай мітрапаліта Алексія.

Неўзабаве пасля новага аб’яднання Кіеўскай мітраполіі пад уладай мітрапаліта Алексія, які абраў месцам свайго жыхарства Маскву, барацьба за права кіравання праваслаўнымі ў ВКЛ набывае не толькі рэлігійны, а і палітычны характар. Праз кіраванне беларускім і ўкраінскім праваслаўным насельніцтвам Маскоўскі вялікі князь спрабуе абгрунтаваць сваё права на землі ВКЛ, актыўна выкарыстоўваючы для гэтага аўтарытэт мітрапаліта, аб чым яўна гаворыць маскоўскі жыццяпіс Алексія: “У студзені 1359 г., падчас Смаленска-маскоўска-літоўскіх ваенных дзеянняў, свяціцель Алексій адправіўся ў Кіеў, каб заручыцца падтрымкай паўднёварускіх князёў, але быў захоплены Альгердам, абрабаваны і зняволены; само яго жыццё знаходзілася ў небяспецы. Аднак свяціцелю Алексію ўдалося збегчы, і ў 1360 годзе ён вярнуўся ў Маскву” [8].

У 1371 – 1374 гадах адбываюцца яшчэ адны, досыць паспяховыя перамовы з Сусветным патрыярхам аб арганізацыі незалежнай ад Масквы Літоўскай (Кіеўскай) мітраполіі. Менавіта для зрыву гэтых перамоў, мітрапаліт Алексій выгадвае нейкіх “Віленскіх мучанікаў”, якіх забіў за веру Вялікі князь Альгерд.

Таму няма нічога дзіўнага, што першы і адзіны вядомы жыццяпіс і “пахвалу” “Віленскім мучанікам”, склаў грэк – Міхал Бальсамон на замову Маскоўскага вялікага князя ды Маскоўскага мітрапаліта Алексія [9, ст. 5]. Бо даследаванне іншых варыянтаў тэксту жыццяпісу “Віленскіх мучанікаў”, у тым ліку румынскага і сербскага паходжання, а таксама больш познія каталіцкія, прыводзяць нас да маскоўскай першакрыніцы.

Менавіта гэты жыццяпіс з’яўляецца практычна адзіным пацвярджэннем “мучаніцтва”. Для надання сваёй палітычна-рэлігійнай правакацыі большай вагі Маскоўскі мітрапаліт Алексій дасылае ліст з просьбай аб кананізацыі ў Канстанцінопаль, забяспечыўшы яго адпаведнымі сведчаннямі, а потым выдае кананізацыйны акт аб ушанаванні святымі Антона, Яна і Астапа, быццам забітых Літоўскім Вялікім князем Альгердам за праваслаўную веру: “В лето 6863. Посвящен бысть на митрополию Киевскую Алексъй русин от Филофея патриархи. Сей, за благословением патриархи, уставя святити день святых мученик литовских априля 14”. [10, ст. 350]

Зрэшты, сам акт кананізацыі “Віленскіх мучанікаў” Канстанцінопальскім патрыярхам вельмі сумнеўны, бо аб ім мы ведаем выключна з дакументаў Маскоўскага царкоўнага сабору 1549 году, а “матэрыяльныя пацверджанні” гэтага факту маюць значна больш позняе паходжанне.

Так, галоўным доказам Канстанцінопальскай кананізацыі служаць “часткі мошчаў віленскіх мучанікаў у крыжы, які быццам падараваны Патрыярхам Фоціем прападобнаму Сяргею Раданежскаму”. Але інфармацыя аб гэтым узятая выключна з надпісу на футаралы, які быў зроблены ў XVII ст., а славянскія надпісы на крыжы, аб якіх любяць казаць расійскія даследчыкі, хоць па “палеаграфічных прыкметах датаваныя XIV-XV стст., наўрад ці зробленыя пры патрыяршым двары ў Канстанцінопалі”. Нават, само канстанцінопальскае паходжанне крыжа падаецца навукоўцамі як гіпотэза [11, ст. 80].

На наш погляд, дзеі мітрапаліта Алексія па “кананізацыі” “Віленскіх мучанікаў”, якія без сумневу былі санкцыянаваныя Вялікім Маскоўскім князем, мелі далёкаглядныя мэты: дыскрэдытацыю Вялікага Літоўскага князя Альгерда ў вачах Канстанцінопальскага патрыярха ды руйнаванне самой ідэі незалежнай ад Масквы Кіеўскай мітраполіі.

Менавіта таму, з агляду на палітычнае змаганне за духоўную ўладу над праваслаўнымі ВКЛ, вельмі лагічным выглядае той факт, што Масква вызначыла часам мучаніцтва 1347 г. – найбольш актыўны перыяд змагання за права кіраваць Літоўскай мітраполіяй Маскоўскага мітрапаліта Тэагноста (1328-1359).

Таксама ускосна пацвярджае выключна палітычны характар з’яўлення легенды “Віленскіх мучанікаў” і той факт, што яе рэанімацыя была здзейснена Масквой на царкоўным саборы 1549 г., у часе трывалых войнаў Масковіі з ВКЛ (1500 – 1503; 1512 – 1522; 1534 -1537 гг). Варта адзначыць, што ва ўсіх гэтых войнах маскавіты выкарыстоўвалі тэзіс аб “абароне праваслаўных” у ВКЛ.

Усё вышэй выкладзенае дае нам зрабіць выснову аб тым, што гісторыя забойства “віленскіх мучанікаў” Вялікім князем Альгердам з’яўляецца палітычнай інсінуацыяй.

Цяпер прааналізуем некаторыя факты маскоўскага жыццяпісу ды ўскосныя доказы, якімі яго пацвярджаюць расійскія агіёграфы.

У працэсе нашага невялікага даследавання мы выявілі, што існуюць некалькі варыянтаў жыццяпісу, якія ўмоўна можна падзяліць на маскоўскі і беларускі.

Беларускія тэксты жыццяпісу “віленскіх мучанікаў”, створаныя XV – XVІ стст. на падставе маскоўскага пратографа, запярэчваюць як іх забойства менавіта Вялікім князем Альгердам, так наогул мучаніцтва менавіта ў канцы XІV ст. [12, аркуш 55 аб.–57; 13, аркуш 225 аб.–227]. Падобны падыход цалкам супадае з вядомай навукоўцам храналогіяй падзей 1340-х гадоў ды са звесткамі аб праваслаўі Вялікага князя Альгерда Гедзімінавіча і яго сям’і.

Маскоўскі варыянт, які выкарыстоўваецца і да сённяшняга дня, наадварот, падкрэслівае забойства “віленскіх мучанікаў” менавіта Вялікім князем Альгердам, а ў больш позніх рэдакцыях сустракаюцца і прамыя сцверджанні аб пераследзе праваслаўных у ВКЛ.

Аналізуючы маскоўскую і віленскую рэдакцыі, можна высунуць гіпотэзу, якая тлумачыць гэтыя розначытанні ў святле існавання мошчаў “віленскіх мучанікаў”.

Так, па нашым меркаванні, гіпатэтычна можна дапусціць, што існавала сведчанне аб невядомых беларускіх хрысціянскіх мучаніках, якое было складзеная яшчэ ў ХІ – ХІІ ст. Пры гэтым, прывязка іх жыццяпісу да Вільні можа быць штучнаю. Як доказ можна прывесці згадку Полацка ў “Аповесці мінулых часоў”, што распавядае пад 1007 г. аб “перанясенні святыя ў святую Багародзіцу”. Падобная памяць з нявызначанымі святымі, па нашым меркаванні, цалкам магла быць узятая за падмурак пазнейшага маскоўскага міфу аб “віленскіх мучаніках”, што ў сваю чаргу выключае згадку Вялікага князя Альгерда ў старажытным беларускім варыянце жыццяпісу.

Менавіта таму, беларускія рэдактары XV – XVІ стст., маючы пад рукамі мясцовыя хронікі ды летапісы, ведаючы ўласную гісторыю, прыбралі з маскоўскага варыянту згадку аб Вялікім князі Альгердзе.

На карысць згаданай вышэй версіі, на нашу думку, гаворыць уласна сама пабудова тэксту. Напрыклад, гаворачы аб пачатку княжання Альгерда, жыццяпіс “Віленскіх мучанікаў” маскоўскай рэдакцыі гаворыць, што ён “дазволіў духоўніку Марыі святару Нестару прапаведаваць ў паганскай Літве Праваслаўе, дазволіў выбудаваць некалькі храмаў — два ў Віцебску і адзін у Вільні”. Але аб якім дазволе на пропаведзь і пабудову храмаў можа ісці мова, калі праваслаўе было ўжо дзяржаўным веравызнанням Віцебскага княства больш 300 гадоў, і з таго часу на беларускіх землях вольна існавала некалькі епархій. Уласна і Вільня была пераважна беларускім горадам, дзе было багата храмаў, а праваслаўнае насельніцтва ў XІV ст. значна перабольшвала невялікую колькасць балцкіх язычнікаў.

Таксама і пэўныя рэдакцыі жыццяпісу “віленскіх мучанікаў” кажуць яўна аб пачатку хрысціянізацыі беларускіх земляў: “Вязніца, дзе ўтрымлівалі Антонія і Яна, ператварылася ў рассаднік хрысціянства. Да яе сцякаўся народ, каб пабачыць спавядальнікаў новай веры і паслухаць іх пропаведзі пра Збаўцу. Многія, дакрануўшыся да святла праўды Евангелля, прымалі святое хрышчэнне. Жрацы, даведаўшыся, які ўплыў аказваюць браты на навакольных, вырашылі канчаткова расправіцца з імі”.

Усё гэта, па нашым меркаванні, цалкам укладаецца ў жыццяпіс у тым выпадку, калі разглядаць хрысціянізацыю Х – ХІІІ стст., асабліва ў святле яе пранікнення на балцкія землі, падобны дазвол нейкага князя-язычніка цалкам рэальны, як і далейшае забойства святароў-місіянераў або ўласных падданых, якія прынялі хрысціянства. Апошні варыянт нам здаецца больш рэалістычным нават праз маскоўскую версію “віленскіх мучанікаў”. Бо, калі б згадваліся святары, гэта надавала б міфу асаблівую моц і мітрапаліт Алексій абавязкова гэта выкарыстаў.

Яшчэ адным ускосным доказам, які можа казаць аб адсутнасці звязку “віленскіх мучанікаў” з гісторыяй ВКЛ наогул і Вялікім князям Альгердам у прыватнасці, ёсць сцверджанне аб знаходжання часцінак мошчаў “Віленскіх мучанікаў” у Ніжнім Ноўгарадзе, якое павязваюць з жонкаю суздальскага князя Барыса Канстанцінавіча – Агрыпінай, што была дачкою Вялікага князя Альгерда.

Так, абгрунтоўваючы “старажытнае ўшанаванне віленскіх мучанікаў”, расійскія навукоўцы распавядаюць “аб знаходжанні часціц іх мошчаў у каўчэжцах, якія належалі ніжнегародскім  князям: у каўчэжцы 1410 г. вял. кн. Марыі, жонкі ніжнегародскага кн. Данііла Барысавіча (ГММК. № 4615) і ў каўчэжцы 1414 г. іх сына кн. Івана Данілавіча (ГММК. № 13366)”, якія паходзяць з шлюбнай спадчыны княгіні Агрыпіны Альгердаўны.

Але падобнае сведчанне расійскіх навукоўцаў, якое тэарэтычна мусіла пацвердзіць маскоўскі міф аб “Віленскіх мучаніках”, яўна ўваходзіць у супярэчнасць з датыроўкаю гістарычных падзей.

Княжна Агрыпіна была выдадзена замуж за суздальскага князя Барыса Канстанцінавіча ў 1354 г., на 30 гадоў раней часу кананізацыі “Віленскіх мучанікаў” [14, ст. 47]. Да таго ж, па версіі расійскай агіяграфіі, на той час Вялікі князь Альгерд быў яшчэ язычнікам. Таму вельмі сумнеўна, што пад час шлюбу княжна магла мець нейкія мошчы невядомых Праваслаўнай Царкве “віленскіх мучанікаў”, якіх, да таго ж, забіў яе родны бацька. Таксама, калі казаць і аб часе пасля 1374 г., вельмі сумнеўна, што Альгерд мог перадаваць сваёй дачцэ нешта, што кампраметавала б яго ды дапамагала планам ворага.

Такім чынам, па нашым меркаванні, княжна Агрыпіна магла прывезці ў Суздаль: або мошчы нейкіх невядомых святых, што ўскосна пацвярджае гіпотэзу аб існаванні невядомых старажытных беларускіх святых; або мошчы былі перададзеныя ў Суздаль з Масквы ўжо пасля арганізацыі мітрапалітам Алексіем “працэсу кананізацыі” з пэўнай палітычнай матывацыяй. Але, у будзь-якім выпадку гэта сведчыць аб міфічнасці маскоўскага жыццяпісу “віленскіх мучанікаў”.

Яшчэ адным момантам, які ўскосна сведчыць аб штучнасці маскоўскага жыццяпісу “віленскіх мучаніках”, ёсць імёны “мучанікаў”: Няжыла, Кумец і Круглец.

Так, вядомы навуковец А Рогаў прыводзіць вельмі пераканаўчыя сведчанні аб тым, што гэтыя імёны маюць выключна славянскае паходжання: ў маскоўскіх і ўкраінскіх дакументах XІV-XVI стст. сустракаецца імя Кумец; імя Нежило выяўляецца ў Ноўгарадзе; Круглец ў змененай форме Круглік ўласціва Беларусі. Навуковец робіць выснову – у тэкстах аб “Віленскіх мучаніках” апісваюцца падзеі, звязаныя выключна з гісторыяй беларусаў, якія жылі ў Вільні [15, ст. 188].

Разам з тым, калі мова сапраўды ідзе аб падзеях XІV ст., на чацвёртым стагоддзі існавання Кіеўскай мітраполіі Канстанцінопальскага патрыярхату ды хрысціянства як дзяржаўнага веравызнання ў беларускіх княствах, казаць аб крывічах-язычніках, з ліку набліжанай да Вялікага князя шляхты, не выпадае. Таму ад XVIII ст. у расійскай агіяграфіі з’яўляецца цікавае ўдакладнення аб тым, што “Віленскія мучанікі” былі балтамі (жмудзінамі), сярод якіх на той час сапраўды было багата язычнікаў. Гэтае сцверджанне грунтавалася на тэксце жыццяпісу: “іх літоўскія імёны Няжыла, Кумец і Круглец”. Але, калі трактаваць гэтыя словы як вызначэнне этнічнай прыналежнасці, паўстае лагічнае пытанне: Чаму тады гэтыя балты маюць славянскія дахрысціянскія імёны (якія потым трансфармаваліся ў прозвішчы)?

Па нашым меркаванні, гіпатэтычна можна меркаваць, што стваральнік міфічнага жыццяпісу “віленскіх мучанікаў”, грэк Бальсамон “запазычыў” іх з тэксту старажытнай беларускай легенды Х–ХІІІ стст., аб магчымасці існавання якой мы пісалі вышэй. Але падобная гіпотэза падаецца досыць сумнеўнай, бо наўрад ці старажытнае паданне, якое не захавалася ў пісьмовых крыніцах, мела такі ступень дэталізацыі. Больш верагодна тое, што жыхары Масковіі, а тым больш грэк Бальсамон, не ведалі дахрысціянскіх балцкіх імёнаў. Таму для стварэння міфу “віленскіх мучанікаў” былі ўзятыя славянскія, якія былі добра вядомыя ў Маскве.

Як бачна, тэкст “жыццяпісу віленскіх мучанікаў”, які быў складзены ў Маскве грэкам Бальсамонам на замову мітрапаліта Алексія, з’яўляецца яўнай палітычна-рэлігійнай міфалогіяй. Але застаецца недаследаваным “асноўны доказ” – наяўнасць мошчаў “віленскіх мучанікаў”.

Мошчы “віленскіх мучанікаў”

Адным з галоўных “доказаў” маскоўскага міфу аб “віленскіх мучаніках” ёсць іх мошчы, якія да сёння адкрыты для пакланення ў Віленскім Свята-Духавым саборы.

Па нашым меркаванні, даследаванне паходжання дадзеных мошчаў было б патрэбна пачынаць з іх дакладнай датыроўкі, якая на сёння ўжо даступна навукоўцам. Нават сам факт частковай муміфікацыі не ёсць пераканаўчым доказам, бо маем багата прыкладаў прыроднай муміфікацыі старажытных парэшткаў, якая аніяк не звязана з хрысціянствам. Але, не маючы магчымасці правесці падобнае даследаванне, паспрабуем высунуць некалькі гіпотэз, якія грунтуюцца на гістарычных фактах.

Так, згодна маскоўскай версіі “ўшанавання віленскіх мучанікаў”, шанаванне іх мошчаў распачалася неўзабаве пасля мучаніцтва. Ад пачатку яны знаходзіліся ў Віленскім храме ў гонар св. Мікалая, а ў 1347 г. былі перанесеныя ў новазбудованы храм у гонар Святой Тройцы. Пасля заключэння Брэсцкай уніі храм перайшоў да базыльянаў, якія змясцілі мошчы “віленскіх мучанікаў” у храме св. ап. Пятра. У 1655 г., калі маскоўскія войскі захапілі Вільню, мошчы былі перанесены ў галоўны храм праваслаўнага Віленскага Свята-Духаўскага манастыра. А “пасля таго, як маскоўскія войскі пакінулі горад, узнікла небяспека, што праваслаўныя зноў могуць пазбавіцца сваёй святыні”. Таму, па версіі маскоўскага жыццяпісу, намеснік манастыра схаваў мошчы “віленскіх мучанікаў” ў пячоры пад галоўным алтаром храма і схаваў ўваход у яе. Зноў мошчы былі знойдзены толькі ў 1814 годзе.

Разам з тым, мы ўжо адзначалі вышэй, што ніякіх, уласна мясцовых, згадак аб “віленскіх мучаніках” або іх ушанаванні мясцовым насельніцтвам не існуе. Нават для рэдактараў Віленскага служэбніка 1583 г., амаль праз 30 гадоў пасля іх паўторнай кананізацыі Маскоўскім царкоўным саборам гэтая памяць была “новай”. Таксама мы не знаходзім ніякіх згадак аб іх асаблівым ушанаванні праваслаўнымі або (і) ўніятамі ў канцы XVІ–пачатку XVІІ стст.

Апрача гэтага, у маскоўскім варыянце жыццяпісу “віленскіх мучанікаў” сустракаем шэраг гістарычных супярэчнасцяў:

1) У Віленскім Траецкім манастыры не было ніякага “храму св. ап. Петра”, а мошчы “віленскіх мучанікаў” яшчэ ў 1608 г. былі перанесены ў Віленскі Свята-Духаўскі манастыр [16, ст. 327 — 328].

2) Адпаведна, не было ніякага пераносу мошчаў ў 1655 г., а таксама патрэбы іх прыхоўвання пасля вызвалення Вільні ад маскоўскай акупацыі.

3) Калі “віленскія мучанікі” былі настолькі вядомы і шанаваліся праваслаўнымі ВКЛ, дык чаму іх мошчы амаль 160 гадоў заставаліся схованымі? Тым больш, што Віленскі архімандрыт Іосіф (Нелюбовіч-Тукальскі) ў 1663 годзе быў абраны Кіеўскім праваслаўным мітрапалітам. Дэ-факта ніхто не цікавіўся гэтымі мошчамі да часу іх выпадковага знаходжання ў склепе Віленскага Свята-Духаўскага манастыра.

Такім чынам, у гісторыі “мошчаў віленскіх мучаніках” адзіным бясспрэчны фактам ёсць іх фізічнае існавання. Паспрабуем прааналізаваць некалькі гіпотэз іх з’яўлення.

Першая гіпотэза грунтуецца на тым, што, як мы ўжо адзначалі вышэй, сапраўды існавалі невядомыя святыя Х-ХІІІ стст., мошчы якіх зберагаліся ў Віленскай царкве св. Мікалая. Па хрысціянскай традыцыі, над іх мошчамі ў другой палове XІV ст. была пабудаваная драўляная царква ў гонар Св. Тройцы, а пасля – новазбудаваны каменны храм Траецкага манастыра.

У вышэй выкладзеную гіпотэзу цалкам укладаецца: адсутнасць згадак аб Вялікім князі Альгердзе ў беларускіх рэдакцыях жыццяпісу “віленскіх мучанікаў”; наяўнасць часцінак іх мошчаў у шлюбнай спадчыне княжны Агрыпіны; сцверджанне А. Рогава аб беларускам паходжанні мучанікаў. Цалкам магчыма, што маскоўскія складальнікі міфу аб “віленскіх мучаніках” проста выкарысталі існуючыя мошчы святых, “прывязаўшы” іх да навастворанага міфу.

Калі дадзеная гіпотэза пацвердзіцца, аб чым можна казаць толькі пасля навуковай датыроўкі мошчаў, тады маем усе падставы ўшаноўваць сапраўдных беларускіх святых… але без прывязкі да гісторыі ВКЛ агулам, і Вялікага князя Альгерда ў прыватнасці. Натуральна, будзе патрэбна складаць новы жыццяпіс, а, магчыма, і вызначаць новую дату ўшанавання.

Другая гіпотэза паходжання мошчаў “віленскіх мучанікаў” грунтуецца на міжнародных адносінах таго часу. “Віленскія мучанікі” цалкам маглі быць саюзнікамі звергнутага Альгердам і Кейстутам князя Яўнута, што уцёк у Маскву ў 1345 г. Узмацненне новай ўлады павінна было пацягнуць за сабой расправу з палітычна нядобранадзейнымі падданымі, якіх пазней менавіта ў Маскве абвясцілі “мучанікамі”.

На карысць дадзенай гіпотэзы гаворыць той факт, што акт дзяржаўнага пераследу хрысціян Вялікім князем Альгердам чамусь быў абмежаваны толькі трыма асобамі. Пры гэтым практычна ўсе маскоўскія варыянты жыццяпісу кажуць аб пакаранні як выніку непадпарадкавання ўладару дзяржавы, але надаюць гэтаму факту рэлігійную падставу – адмову есці мяса ў часе посту.

Таму, па нашым меркаванні, калі абапірацца на сцверджанне А Рогава аб выключна беларускім характары падзей, знаходзяць свае тлумачэнні не толькі хрысціянскае веравызнанне “віленскіх мучанікаў” ды славянскія прозвішчы, а і факт пахавання пакараных прыдворных шляхціцаў у Віленскім храме св. Мікалая, на што сапраўды быў патрэбны дазвол Вялікага князя.

Цалкам лагічным нам падаецца і той факт, што пакаранне трох прыдворных па палітычных падставах не знайшло свайго адлюстравання ў тагачасных летапісах і хроніках. Менавіта таму, да часу з’яўлення маскоўскіх твораў Басальмона, аб “віленскіх мучаніках” нічога не было вядома.

Па нашым меркаванні, першапачатковая інфармацыя аб нейкіх хрысціянах, пакараных Вялікім князем Альгердам і пахаваных у Віленскім храме, патрапіла ў Маскву праз другую жонку Вялікага князя – Юльянію Аляксандраўну, якая была сястрою князёўны Марыі (+1399), жонкі Маскоўскага Вялікага князя Сямёна Гордага. І гэтыя агульныя ведамасці зрабіліся фактычным падмуркам маскоўскага міфу аб “віленскіх мучаніках” (хрысціяне, забітыя Вялікім князем Альгердам, пахаваныя пры храме), а самі астанкі пакараных былі абвешчаны “мошчамі віленскіх мучанікаў”.

Пры пацверджанні дадзенай гіпотэзы мы не маем аніякага права ўшаноўваць дадзеныя астанкі як мошчы святых, а дадзеная памяць мусіць быць цалкам выкрасленая з беларускіх ды ўкраінскіх царкоўных календароў.

Зрэшты, па нашым меркаванні, у будзь-якому выпадку мошчы “віленскіх мучанікаў” не з’яўляюцца доказам праўдзівасці іх маскоўскага жыццяпісу.

Высновы

Паколькі ўсе тэксты, у якіх распавядаецца аб “віленскіх мучаніках”, у тым ліку і каталіцкія [17], маюць выключна маскоўскі пратограф Бальсамона, гэтая памяць нічога агульнага з рэальнымі падзеямі не мае і з’яўляецца штучна выгаданай дзеля ачарнення ўладароў ВКЛ і непасрэдна павязаная з змаганнем ВКЛ і Масквы за кантроль над Кіеўскай мітраполіяй.

Вельмі супярэчнымі з’яўляюцца і матэрыяльныя доказы існавання “віленскіх мучанікаў”, якія таксама паходзяць з Масквы, а іх мошчы, у святле тэкставых дакументаў і адсутнасці навуковай датыроўкі, па нашым меркаванні, не могуць быць пацвярджэннем існуючага на сёння жыццяпісу.

Таму, па нашым меркаванні, дадзеная памяць не мае ніякага дачынення да Кіеўскага Праваслаўя ды ёсць штучна накінутая нам з Масквы.

протаіерэй Сяргей Горбік

Спасылкі:

1. W. Zahorski. Legenda о trzech meczennikach wilenskich. // Zrodla mocy. 1927, № 2,s. 68—72.
2. К. Chodynicki. Geneza i rozwoj legendy о 3 mgczennikach wilenskich. // Ateneum Wilenskie/ 1927, IV, 13, s. 416—451.
3. Проф. Д. П. Огицкий. К истории виленских мучеников. // Богословские труды. Издание Московской Патриархии. Москва, 1984 г.
4. Апостол. Вільня, 1525.
5. Служебнік. Вільня, 1583.
6. Евангелие напрестольное. Львов, 1665.
7. Абрамович Д.И. Описание рукописей Софийской библиотеки» (вып. I — Спб., 1905, II — Спб.,1907, III — СПб, 1910)
8. Алексий Московский (http://drevo-info.ru/articles/5196.html)
9. Праваслаўе ў Вялікам Княстве Літоўскім (Пад рэдакцыяй мітрапаліта БАПЦ Ізяслава (Бруцкага)). БАПЦ, 2002. Львоў, 2005.
10. Полное Собрание Русских Летописей. т. II. СПб, 1845.
11. Кучкин В.А. Сергий Радонежский // Вопросы истории, 1992, № 10.
12. Сборник житий святых. Конец XV в. БАН Литвы, F19–102.
13. Память святых мученикъ сущих от страны земля литовьскыя, Антонiя, Iоана и Евстафiя. Минея служебная, ноябрь — декабрь. Вт. четв. XVI в. БАН Литвы, F19–147.
14. Супрасльская летопись // Полное собрание русских летописей / Сост. и автор предисл. Н. Н. Улащик. — Т. 35: Летописи белорусско-литовские. М, 1980.
15. А. И. Рогов, Литературные связи Белоруссии с балканскими странами в XV—XVI вв. // Славянские литературы, VIII международный съезд славистов Загреб-Любляна, сентябрь 1978 г. Доклады советской делегации. Москва, 1978
16. Виленский Троицкий монастир // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. т. VI. СПб, 1892
17. Acta Sanctorum volumes. Vol. 11. Rome, 1866

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі