Іншы бок аперацыі “Вісла”

Перанос грузу польскіх рэпатрыянтаў з савецкіх шыракакалейных вагонаў у еўрапейскія вузкакалейныя на мяжы паміж СССР і Польшчай, 1946 год

У гэтыя блаславёныя Велікодныя дні ава Украіне (і, часткова, у Беларусі) адзначаецца сумны юбілей – 70-я гадавіна аперацыі “Вісла”, якая з’яўляецца завяршэннем адной з найбольш трагічных падзей ХХ стагоддзя ў гісторыі польскага, украінскага і беларускага народаў. На жаль, у маёй роднай Украіне, падзеі трактуюцца аднабока, ахвярамі палітычнай дэпартацыі прадстаўляюць толькі украінцаў, што відавочна не адпавядае гістарычнай праўдзе, пакідаючы ў забыцці іншы бок – высяленне «палякаў», а ў гэты тэрмін неабходна ўключыць і досыць вялікую колькасць рыма-каталікоў іншых нацыянальнасцяў (беларусаў і ўкраінцаў), з тэрыторыі УССР і БССР.

У адрозненні ад шматлікіх экспертаў і гісторыкаў, мы не будзем праводзіць гістарычных экскурсаў у польска-ўкраінскія, польска-беларускія і беларуска-ўкраінскія адносіны. Бо кожны з бакоў мае сваю «праўду» і свой палітычны інтарэс. Спынімся толькі на некаторых трагічных момантах.

9 верасня 1944 года, было заключана т. зв. «Люблінскае пагадненне». Польскі камітэт нацыянальнага вызвалення (ПКНВ) заключыў тры міжнародныя дамовы з трыма рэспублікамі СССР – Беларускай ССР, Украінскай ССР і Літоўскай ССР. Яно давала магчымасць ад’езду ўкраінцам, беларусам, рускім і русінам ў СССР і вяртанне ў Польскую рэспубліку палякаў, якія па стане на 17 верасня 1939 года (момант уводу савецкіх войскаў на польскую тэрыторыю) былі грамадзянамі Польскай дзяржавы. Выкананне гэтага пагаднення спецслужбамі СССР і Польшчы пачалося ўжо 23 верасня і, фактычна, афіцыйна працягвалася да 6 мая 1947 гады, калі польскі і савецкі ўрады далі сумесную заяву аб заканчэнні перасялення ўкраінскага і беларускага насельніцтва з тэрыторыі Польшчы ў СССР і перасялення палякаў з тэрыторыі СССР у Польшчу. І калі дзеянні Польшчы, як афіцыйных уладаў, так і антысавецкага супраціву, асвячаюцца ва ўкраінскай і беларускай прэсе досыць добра, то аналагічныя дзеянні ўладаў СССР, Украінскай Паўстанцкай Арміі і АУН (б), практычна застаюцца малавядомымі ў цэлым, а асабліва іх рэлігійны бок.

Мала хто ведае, што пад тэрмінам «палякі», кіраўніцтва СССР, а таксама АУН (б) (і кіраваная ёй УПА) мела на ўвазе не толькі людзей польскай нацыянальнасці, а рыма-каталікоў наогул. Менавіта праз гэты фактар ​​трагедыя «Валынскай разні» закранула не толькі палякаў, але і досыць вялікі лік беларусаў-каталікоў у тых галінах, дзе дзейнічалі атрады УПА або іх узброенае падполле. Таму і пры ажыццяўленні перасялення ўлічваўся не толькі нацыянальны, але і рэлігійны фактар.

Так, адкрытыя архівы КДБ УССР дазваляюць зрабіць выснову, што сярод асобаў, якія падлягаюць дэпартацыі ў Польшчу з тэрыторыі СССР, этнічныя палякі складалі не больш за 75%. Астатнія – рыма-каталікі ўкраінскай ці беларускай нацыянальнасці. Пры гэтым пераважная большасць людзей, якія падлягалі дэпартацыі, пражывала ў гарадах. Так, паводле дадзеных НКУС, на 1 верасня 1945 года, польскае (рыма-каталіцкае) насельніцтва Львова складала 47,8 – 51, 9%. Падобны працэнт актуальны і для іншых гарадоў Галіцыі і Заходняй Беларусі. У гарадах Валыні адсотак быў некалькі меншы, але не ніжэй за 38,4-39,6%.

Для ажыццяўлення масавай дэпартацыі «польскага насельніцтва», у тым ліку і вялікай колькасці рыма-каталікоў, з тэрыторыі СССР у Польшчу, у Заходнія Украіну і Беларусь былі перакінутыя вайсковыя падраздзяленні, якія былі прадстаўленыя НКДБ. Задачу спрашчаў і той факт, што антыпольскія акцыі былі выгадныя і ўкраінскаму нацыянальнаму падполлю, якое даўно імкнулася да выцяснення палякаў і рыма-каталікоў з Галіцыі і Валыні. Фактычна, як паказалі далейшыя падзеі, было заключана сакрэтнае пагадненне паміж спецслужбамі СССР і УПА-АУН па тэрарызацыі польскага насельніцтва.

Першы ўдар савецкіх перасяленчых місій быў нанесены па структурах Рыма-Каталіцкі Царквы. Ужо да пачатку вясны 1946 года, былі зачыненыя ўсе кляштары, а манахам і сёстрам законным быў прадастаўлены «выбар»: перасяленне ў Польшчу або арышт «за рэлігійную антысавецкую дзейнасць». Падобныя рэпрэсіі былі зроблены і супраць рыма-каталіцкіх святароў на тэрыторыі Украіны і Беларусі, 90% якіх былі прымусова дэпартаваныя ў Польшчу ўжо да пачатку лета 1946 года. Як інфармаваў Маскву начальнік НКУС УССР Цімафей Строкач 18 чэрвеня 1946 года, «меры, прынятыя да рыма-каталіцкага духавенства і польскай інтэлігенцыі ў плане іх перасялення на тэрыторыю Польшчы, значна палегчылі працу перасяленчых місій у раёнах Заходняй Украіны».

Многія прадстаўнікі рыма-каталіцкага духавенства не жадалі пакідаць сваю паству. Так, нягледзячы на ​​пагрозы арышту, Львоўскі арцыбіскуп Еўгеніюш Базяк пагадзіўся на дэпартацыю толькі ў красавіку 1946 года, калі НКУС прыстрашыла ўзяць у закладнікі не менш за 10 тыс. рыма-каталікоў Львова і адправіць на працы ўглыб СССР.

Аднак нават такі масавы «абмен» насельніцтвам не задавальняў савецкія і польскія ўлады, бо на пачатак 1947 гады, у УССР (галоўным чынам у Галіцыі) засталося каля 270 тыс. польскага насельніцтва (галоўным чынам змешаных сем’яў, людзей старэйшага ўзросту і адзінокіх жанчын). У той жа час, на тэрыторыі Польшчы – каля 150 тыс. украінцаў.

Менавіта гэтыя 270 тыс. рыма-каталікоў і этнічных палякаў сталі другім бокам аперацыі “Вісла”. Іх дэпартавалі з разліку да 50 чалавек на вагон, таму з рэчаў многае ўзяць не ўдавалася. Хоць палякі-сяляне спачатку спрабавалі забраць з сабой скаціну, сельгасінвентар, але ім гэта проста не далі зрабіць. У выніку, напрыклад, на галіцкіх базарах і нават прама на вакзалах ў тыя дні можна было купіць што заўгодна за бясцэнак…

На жаль, трагедыя больш за мільёна людзей, якія былі вымушаныя пакінуць свае дамы і маёмасць у СССР, застаецца практычна невядомай украінцам і беларусам. А яны ж таксама сталі ахвярамі таталітарных камуністычных рэжымаў СССР і Польшчы, якія заслугоўваюць памяці на сваёй гістарычнай радзіме – Беларусі і Украіне.

Рычард Жаленскі

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі