Гісторыя і праблематыка перакладаў праваслаўнага (усходняга) богаслужэння на сучасную беларускую мову

пасха 39

І з’явіліся ім языкі падзеленыя, як бы вогненныя, і апусціліся па адным на кожнага з іх. І напоўніліся ўсе Духам Святым і пачалі гаварыць на іншых мовах, як Дух даваў ім вяшчаць.

Дзеі. 2:3 – 4

Уступ

Пытанне арганізацыі богаслужбы на беларускай мове заўсёды было актуальным для дзеячаў нацыянальнага беларускага руху. Але, на жаль, з большага яно цікавіла выключна ў палітычным і культурніцкім сегменце. Цалкам магчыма, менавіта апошні момант зрабіўся асноўнае падставай таго, што мэтанакіравана і сістэмна гэтым пытаннем сур’ёзна ніхто не займаўся да пачатку 90-х гадоў ХХ ст. Толькі паўстанне незалежнай беларускай дзяржавы прымусіла дзве найбольш буйныя рэлігійныя структуры ў Беларусі: Рускую Праваслаўную Царкву Маскоўскага Патрыярхату (далей РПЦ МП) і Рыма-Каталіцкі Касцёл надаць пэўную ўвагу гэтаму пытанню. Але іх рэальныя вынікі, на вялікі жаль, былі і застаюцца мінімальнымі, а выгляд нават здзейсненых перакладаў пакідае жадаць лепшага. Тут нават не дапамагае праца невялікага “беларускага кола” (некалькіх святароў і вернікаў) у Беларускім Экзархаце РПЦ, якое моўна і традыцыйна застаецца “закладнікам” палітычнае кан’ектуры РПЦ МП.

Не надта “вялікімі” і “падрыхтаванымі” апынулася ў гэтым пытанні і беларуская дыяспара:

Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква (далей БАПЦ), пры вонкавай шматлікасці іерархаў, святароў і парафій у 50-х – 80-х гадах ХХ ст., апынулася няздольнай стварыць нейкую адзіную навуковую ўстанову і мэтанакіравана займацца справай перакладу богаслужбовай літаратуры на беларускую мову. Прыватныя намаганні мітрапалітаў БАПЦ Андрэя Крыта і Мікалая Мацукевіча далі пэўны плён, але пераклады першага засталіся практычна невядомыя ў Беларусі, а з перакладаў другога – агульную вядомасць і даступнасць набыў толькі “Службоўнік”

Беларускія грэка–каталікі (спавядаючы вонкавы “ўсходні абрад” і, як мінімум, дакларуючы сябе пераемнікамі праваслаўнае абрадавае традыцыі Кіеўскай (беларускай) мітраполіі XVI ст.) у асобе а. Аляксандра Надсана здолелі стварыць досыць вялікі корпус перакладаў багаслужбовых тэкстаў… Але фактычна да паловы 90-х гадоў, нягледзячы на досыць вялікую пасаду а. Аляксандра ў Каталіцкай Царкве, заставаліся невядомыя і нямаючыя дазволу на выкарыстанне ад іерархіі КЦ.

Разам з тым ужо да пачатку ХХІ ст. у Беларусі і дыяспары з’явілася новая генерацыя беларускіх святароў і вернікаў, якія прагнулі і прагнуць арганізаваць нармальнае богаслужбовае беларускамоўнае жыццё. Гэта, найперш, новыя беларускія праваслаўныя асяродкі палітычнае і эканамічнае эміграцыі, што пабачылі разуменне і дзейную падтрымку Праваслаўных Цэркваў рознае юрысдыкцый; а таксама новыя асяродкі БАПЦ. Царкоўнае жыццё гэтых асяродкаў (парафій, грамад) вымагала не толькі кароткага корпусу беларускіх тэкстаў сутачнага богаслужбовага цыклу (Вячэрняя – Ранішняя – Літургія) і вялікіх святочных богаслужэнняў царкоўнага году, але і дадатковых набажэнстваў, розных чыноў трэбніка… З’яўленне манахаў – беларусаў запатрабавала і манастырскіх чыноў пострыгу, а прысутнасць іерархіі – Архірэйскага чыноўніка. Пэўную каштоўнасць гэтым перакладам надае тое, што апошнія некалькі гадоў яны рабіліся ў супрацоўніцтве з навуковымі ўстановамі Праваслаўных Цэркваў, найперш – украінскіх, якія маюць уласную, досыць распрацаваную традыцыю перакладу і навуковыя ўстановы (семінарыі і акадэміі). Таму беларускія перакладчыкі мелі магчымасць атрымаць калі не моўную, дык багаслоўскую кансультацыю.

Таксама з’явіліся здаровыя сілы і сярод беларускіх грэка–каталікоў, якія спрабуюць выправіць і прыстасаваць існуючыя ўніяцкія пераклады да рэальнага богаслужэння. Аднак амаль поўная адсутнасць з’яўлення новых перакладаў, а таксама вельмі марудная хуткасць апрацоўкі ранейшых напрацовак св.пам. а. Аляксандра, па нашым меркаванні, паказвае яўную незацікаўленасць у падобнай працы з боку іерархіі КЦ. Так, адзіным рэальным вынікам на сёння ёсць выданне Псалтыры, якая была перакладзеная яшчэ а. Аляксандрам Надсанам

Такім чынам, сёння справай перакладаў богаслужэбных тэкстаў на беларускую мову займаюцца сур’ёзна толькі свядомыя беларускія святары і некаторыя свецкія вернікі. Таму здавалася б цалкам лагічна, калі не аб’яднанне высілкаў, то хоць пэўныя навуковыя кансультацыі… Але, на вялікі жаль, як і ў шмат чым іншым некаторыя беларускія перакладчыкі богаслужбовай літаратуры застаюцца закладнікамі ўласных амбіцый, канфесійных і юрысдыкцыйных падзелаў. І, нягледзячы на некаторыя прыватныя кантакты, супрацоўніцтва застаецца толькі ідэалістычнай марай…

У дадзеным невялікім артыкуле мы паспрабуем не толькі разгледзіць гісторыю перакладаў богаслужэбных тэкстаў на сучасную беларускую мову, каб зразумець усе памылкі і пераняць вопыт і дасягненні нашых папярэднікаў, а і акрэсліць некаторыя найбольш балючыя пытанні

ГІСТОРЫЯ ПЫТАННЯ

Пачаткам паўстання праблемы перакладу праваслаўных богаслужэбных тэкстаў можна лічыць мемарандум ураду Беларускае Народнае Рэспублікі ад 14 студзеня 1919 года да патрыярха Ціхана (Руская Праваслаўная Царква) з просьбай (патрабаваннем) беларусізацыі праваслаўнага жыцця ў межах беларускае дзяржавы. Падобны зварот аб беларусізацыі Праваслаўнае Царквы цалкам супадаў з рашэннем Памеснага Сабору РПЦ (1917–1918 гг.) аб дазволе перакладаў багаслужбовых тэкстаў на рускую і ўкраінскую мовы, а таксама магчымасцю здзяйснення на ёй богаслужбы (Доклад Священному Собору Православной Российской Церкви “О церковно-богослужебном языке”, §5 // ГАРФ, ф. 3431, спр. 296, ст. 1). Таму і да просьбы беларускага ўраду Патрыярх паставіўся цалкам станоўча і ў сваім лісце пісаў: “СТАРШЫНІ РАДЫ МІНІСТРАУ БЕЛАРУСКАЕ НАРОДНАЕ РЭСПУБЛІКІ. 3 прычыны Вашага ліста ад 14-га студзеня г. г., за № 104, маю гонар паведаміць наступнае: Мэмарыял Ураду Беларускае Народнае Рэспублікі “Аб палажэнні Праваслаўнай Царквы ў Беларусі і, галоўным чынам, пад польскай акупацыяй”, высланы 27-га студзеня мінулага году, у свой час мною атрыманы. Дзеля асаблівае вагі паднятых у гэтым Мэмарыяле пытанняў, ён перададзены мною на абмеркавання Свяшчэннага Сіноду й Вышэйшай Царкоўнай Управы, што складаюць пад маім старшынствам і прадстаўляюць увесь епіскапат і верных Праваслаўнае Царквы. Пасля самых дакладных абмеркаванняў, Вышэйшая Царкоўная Управа пастанавіла: 1) Дазволіць Праасвяшчэнным Беларускім Епархіям (Літоўскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай, Полацкай і інш.), у выпадку паступлення ад бальшыні парафіян просьбаў аб ужыванні Беларускае мовы ў так званых дадатковых богаслужэннях, у пропаведзях, катэхізацыі й інш., карыстацца ў тых Храмах Беларускаю моваю. 2) Прапанаваць Праасвяшчэнным тых-жа Епархіяў прыступіць, калі гэта будзе магчымым, да выдавання на Беларускай мове пропаведзяў, богагласнікаў і Новага Запавету. … Прызываю на ўвесь Беларускі Народ дабраслаўленне Божае й малітоўна жадаю, каб Гасподзь узмацніў ягоныя сілы ў абароне інтарэсаў роднае для яго Праваслаўнай Царквы. Прызываю дабраслаўленне Божае й на Вашу працу, і на працу ўсяго Ураду Беларускае Народнае Рэспублікі. ЦІХАН, Патрыярх Маскоўскі й усяе Русі” (“Беларускі Сьцяг” №22, красавік. Коўна, 1922. ст. 27 – 28). Такім чынам, была адчыненая рэальная магчымасць дзеля існавання беларускамоўнага праваслаўнага служэння. На сёння невядома: ці атрымала гэтая перапіска ўраду БНР і патрыярха Ціхана рэальнае ўвасабленне ў выглядзе нейкіх перакладаў богаслужэбных тэкстаў або Евангелля. Маюцца толькі супярэчлівыя звесткі аб тым, што пратаярэй Іван Карчынскі “садзейнічаў у правядзенні набажэнстваў на беларускай мове” (Гарбінскі Ю. Беларускія рэлігійныя дзеячы 20 стагодзьдзя. Менск — Мюнхэн, 1999 г. ст.. 84). Натуральна – калі была магчымасць богаслужбы, значыцца былі і нейкія пераклады.

Па нашым меркаванні, цалкам магчыма, што перакладчыкам быў сам прат. Іван Карчынскі. Цалкам верагодна – менавіта аб гэтых перакладаў згадвае д-р. В. Кіпель, калі распавядае аб беларускамоўным “Служэбніку”, “які выкарыстоўваўся праваслаўнымі і ўніятамі на Палессі ў міжваенны час” (Ліст сп. Барыса Данілюка аўтару ад 26-га студзеня 2006 г.).

У далейшым гісторыя перакладаў богаслужэбных тэкстаў на беларускую мову павязана з гісторыяй Польскае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы, якая паўстала на базе скасавання Канстанцінопальскім патрыярхатам акту перадачы Кіеўскае Праваслаўнае мітраполіі пад уладу Маскоўскага Патрыярха. Гістарычным Томасам ад 13 лістапада 1924 года Канстанцінопальскі патрыярх павяртае пад свой амафор Кіеўскую мітраполію і, на падставе гэтага надае аўтакефальны статус ПАПЦ. Нягледзячы на тое, што ПАПЦ абвяшчалася выключна ў межах тагачаснае Польскае дзяржавы, Прадстаяцель ПАПЦ мітрапаліт Дзіянісій ніколі не адмаўляў беларусам і ўкраінцам у праве мець “уласную” (памесную) праваслаўную Царкву. Больш таго, Сінод ПАПЦ 3 верасня 1924 году пастанавіў: “У дадатак да пастановаў Святога. Сіноду ад дня 16 чэрвеня і 14 снежня 1922 г. і ў развіццё іх — 1. дазволіць ужыванне ўкраінскай, беларускай, польскай і чэшскай моваў у тых багаслужбовых чынах, тэкст якіх атрымаў багаслаўленне вышэйшай Царкоўнай улады і ў тых парафіях, дзе таго зажадаюць парафіяне і дзе гэта магчыма па мясцовых умовах…” (Пастанова Святога Сіноду ПАПЦ, Варшава, 1924г. ст. 2).

У верасні 1925 г. дазвол на богаслужбы ў беларускай, украінскай, польскай і чэшскай мове дабраславіў ад імя Канстанцінопальскай патрыярхіі мітрапаліт Халкідонскі Якім, што прыбыў у Варшаву на урачыстае абвяшчэнне аўтакефаліі ПАПЦ.

Дзякуючы асабістаму прыхільнаму стаўленню Прадстаяцеля ПАПЦ мітрапаліта Дзіянісія, ужо да канца 20-х гадоў у Варшаве арганізоўваецца беларускі праваслаўны асяродак (у будучым — Беларускае праваслаўнае брацтва св. Юрага). Практычным кіраўніком падрыхтоўкі беларускамоўных тэкстаў робіцца С. Паўловіч, а сярод сяброў беларускай праваслаўнай групы і арганізатараў беларусізацыі праваслаўнага богаслужэння былі д-р Аляксандр Вітушка, архіепіскап (на той час — архімандрыт) Філафей (Нарко), І. Ермачэнка ды інш.

З 1926 па 1936 год Паўловіч падрыхтаваў і выдаў з дабраслаўлення мітрапаліта Дзіянісія наступныя працы: “Сьвяшчэнная гісторыя Старога Запавету з 10 малюнкамі і геаграфічнай картай Палестыны” (Паўловіч С. Сьвяшчэнная гісторыя Старога Запавету з 10 малюнкамі і геаграфічнай картай Палестыны. Вільня, 1926.), “Сьвяшчэнная гісторыя Новага Запавету: Падручнік для беларускіх школ і самаадукацыі” (Паўловіч С. Сьвяшчэнная гісторыя Новага Запавету: Падручнік для беларускіх школ і самаадукацыі. Варшава, 1936.), “Першая навука Закону Божага з беларуска-славянскім букваром” (Першая навука Закону Божага з беларуска-славянскім букваром. Варшава, 1936.). Таксама сябрамі беларускага праваслаўнага асяродка ў Варшаве былі выдадзены: “Праваслаўны Малітваслоў на царкоўнаславянскай і беларускай мовах” (Праваслаўны Малітваслоў на царкоўнаславянскай і беларускай мове. Варшава, 1935.). На падставе выдадзенага беларускамоўнага “Новага Запавету” (Новы Запавет Госпада нашага і Псальмы / Пераклад А.Луцкевіча. Гэльсінкфорс, 1931.), які быў дазволены мітрапалітам Дзіянісіям дзеля выкарыстання ў ПАПЦ, былі складзены: “Богаслужбовае Евангелле” і “Богаслужбовы Апостал”. Апошняй выдадзенай працай гэтае групы быў “Беларускі праваслаўны малітвеннік” (Беларускі Праваслаўны малітвеннік. Варшава, 1943 г.)

Пэўныя намаганні па беларусізацыі богаслужэння ў Палескай япархіі спрабаваў ажыццявіць архіепіскап Аляксандр (Іназемцаў). Хутчэй за ўсё, гэта рабілася як адзін з сродкаў супраціву палітыкі паланізацыі праваслаўя, якая ад пачатку пачала актыўна праводзіцца ўрадавымі інстытуцыямі Польшчы. Карыстаючыся рашэннем сіноду ПАПЦ, ён садзейнічаў складанню ды выданню багаслужбовых Евангелля і Апостала. Але, на нашу думку, гэта былі штучныя экзэмпляры…

У часе ІІ Сусветнай вайны, нягледзячы на абвяшчэнне Беларускае Аўтакефальнае Праваслаўнае Царквы ў 1942 г., аніякай актыўнасці ў галіне перакладу багаслужбовых кніг на беларускую мову не назіралася. Можна толькі адзначыць выданне “Статуту БАПЦ” (Статут Праваслаўнай Беларускай Аўтакефальнай царквы, прыняты Усебеларускім Царкоўным Саборам 30.8. — 2.9.1942. Менск, 19 траўня 1944.), некаторыя палажэнні якога яўна перакладзены з старажытных Царкоўных Статутаў.

На мой погляд, адсутнасць перакладаў богаслужэбных тэкстаў у 1942 – 1944 гадах на тэрыторыі Беларусі была выклікана не толькі і не столькі вайсковым часам і адсутнасцю жадаючых выконваць гэтую працу, а найперш пазіцыяй тагачаснай іерархіі БАПЦ. Бо ўжо ў лагерах перамешчаных асобаў у Германіі неўзабаве пасля зыходу ў РПЦЗ іерархіі БАПЦ ваеннага часу з’яўляюцца наступныя богаслужэбныя пераклады: Акафіст перад Цудатворным Жыровіцкім Абразам Божае Маці. (Дыльгольфінг, 1948); Акафіст да Сьвятой Афрасіньні, апякункі і прасьветніцы Зямлі Беларускай (Фленсбург, 1949); Малітва беларускіх эмігрантаў да Жыровіцкае Богамаці (Эўропа, 1949); Паніхіда па нязнаных сынох Беларусі, палеглых у вабароне ейнае волі (Нямеччына, 1949).

Неўзабаве да праваслаўных перакладаў багаслужбовых тэкстаў дадаліся і ўніяцкія (Божым шляхам. Малітоўнік для беларусаў. Уклаў а.Леў Гарошка. Рым., 1946; Гарошка Л., а. Бажэственная літургія (Сьвятога Іоана Златавуснага). Парыж, 1946.). Да гэтай жа групы можна далучыць і пераклад Вацлава Пануцэвіча (Літургія Святога Яна Залатавуснага. Чыкага, 1958 г.). Апошні пераклад мае два варыянты: лацінкай і кірыліцай. На маю думку, кірылічны варыянт з’явіўся крыху пазней і з’яўляецца працай кліру БАПЦ.

У 1966 годзе з’яўляецца першы богаслужэбны пераклад БАПЦ – Беларускі Праваслаўны Малітоўнік (Беларускі Праваслаўны Малітоўнік. Гайлед Парк.Н.Дж., 1966.). Ці не першае выдання БАПЦ, што мела дазвол правячага архірэя (архіяп. Васіля). Гэты малітоўнік быў перавыдадзены ў 1990 г. з дабраслаўлення мітр. Мікалая (Беларускі Праваслаўны Малітоўнік. Таронта, 1990 г.). Трэба адзначыць, што мітр. Мікалай (на той час – архімандрыт) браў чынны ўдзел і ў падрыхтоўцы выдання 1966 г.

Пераймальнікам праваслаўнае традыцыі перакладаў у БАПЦ робіцца мітрапаліт Андрэй Крыт. На працягу 70-х гадоў ХХ ст. ён перакладае і выдае цэлы корпус беларускіх перакладаў богаслужэбных тэкстаў: Вялікапосна Вячэрня і Пасія. Кліўлэнд, 1971; Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква. Малебен на дзяржаўныя Сьвяты і Вячэрняя ў нядзелю праваслаўя. Кліўлэнд – Мэльбурн, 1978; Пакаянны Вялікі Канон Сьв. Андрэя Крыцкага і Канон пра Ўкрыжаванне і Плач Прасьвятое Багародзіцы Сымона Лагафэта. Кліўлэнд, 1978; Сьвятая Літургія раней асьвечанных дароў Сьв. Айца нашага Рыгора Дваяслова. Кліўлэнд, 1979; Архірэйская служба на Літургіі. Кліўлэнд, 1980.

Ад 1980 г. пачаў з’яўляцца ў друку і корпус перакладаў мітр. Мікалая Мацукевіча: Службоўнік. Таронта, 1980 (Утрымлівае навучальныя ведамасьці і дзьве літургіі: Яна Залатавуснага і Васіля Вялікага); Напрастольнае Сьвятое Евангельле. Таронта, 1988; Парэміі. Таронта, 1992; Архірэйская служба на Літургіі. Таронта, 1993; Службоўнік. Таронта, 1994; Ліція. Таронта, 1993, Службоўнік, 1995.

Таксама ад сярэдзіны 80-х пачынаюць з’яўляцца ў друку і пераклады уніята – апостальскага візытатара для беларусаў–каталікоў дыяспары а. Аляксандра Надсана, якія сёння выкладзены на рэсурсе http://chasaslovec.info/. Аднак гэтыя пераклады да пачатку 90-х гадоў, калі з’явіліся першыя грэка–каталікі ў Беларусі, не мелі шырокага ўжытку сярод беларускае дыяспары.

Ад пачатку 90-х, пад ціскам прыхільнікаў беларускага адраджэння, пачалі з’яўляцца і беларускія пераклады богаслужэбных тэкстаў у БЭ РПЦ. Гэта, найперш, Малітваслоў а. Сяргея Гардуна і ягоны ж пераклад “БАЖЭСТВЕННАЯ ЛІТУРГІЯ свц. Іаана Златавуснага”. Тэксты страшна засмечаныя русізмамі і царкоўнаславянізмамі і не выкарыстоўваюцца па-за РПЦ МП.

У 2004–2006 гадах робяцца спробы арганізацыі беларускіх парафій у складзе УПЦ КП і УАПЦ. І хоць праца па іх афіцыйным афармленні не была завершана, святары гэтых юрысдыкцый атрымалі дабраслаўленне ад сваіх правячых архірэяў на здзейсненне богаслужэння на беларускай мове, але была пастаўленая ўмова: мусіў быць прысутны поўны богаслужбовы цыкл. З падстаў разбежнасці і няпоўнасці наяўных перакладаў, з дабраслаўлення архіепіскапа Сумскага і Ахцірскага Мяфодзія (УПЦ КП) у 2006 г. быў распачаты новы сітуацыйны пераклад богаслужэбных тэкстаў на базе Бібліі ў перакладзе В. Сёмухі, які ў больш-менш прымальным выглядзе быў завершаны да 2009-2011 гг.

Падсумоўваючы гэты невялікі гістарычны агляд, у якім сабраны найбольш значныя старонкі гісторыі перакладаў богаслужбовых тэкстаў на беларускую мову, магчыма зрабіць наступны, досыць сумны, вынік: ад самага пачатку нейкай арганізаванай і мэтанакіраванай працы па перакладу богаслужбовых тэкстаў на беларускую мову не было. Пераклады здзяйсняліся намаганнямі асобных беларускіх іерархаў, клірыкаў і свецкіх, якія не былі павязаны супрацоўніцтвам і амаль не ўлічвалі напрацоўкі папярэднікаў. Ад гэтага ствараліся і ствараюцца новыя варыянты перакладаў, якія арыентуюцца выключна на вернікаў “сваёй” канфесіі або юрысдыкцыі.

КРЫНІЦАЗНАЎСТВА

Калі мы бяромся за справу перакладу праваслаўных богаслужбовых тэкстаў на сучасную беларускую мову, то найперш мусім вызначыць: якую праваслаўную традыцыю мы лічым аўтэнтычнай для перакладу, або, у больш шырокім сэнсе, – якая традыцыя ёсць сапраўды традыцыяй Беларускага Праваслаўя. На вялікі жаль, гэтае вельмі сур’ёзнае пытанне мала хвалявала і хвалюе пераважную большасць беларускіх перакладчыкаў. На першы план вылучалася сама ідэя беларускага тэксту богаслужбы без прывязкі да нейкай канкрэтнай богаслужбовай традыцыі. Апошняе цалкам зразумела, бо, абапіраючыся на ўласны досвед, магу засведчыць: пры арганізацыі беларускамоўнага служэння галоўнае — наяўнасць беларускіх тэкстаў наогул, бо іх наогул бракуе.

Такім чынам, перад перакладчыкамі богаслужбы на сучасную беларускую мову ў дыяспары, а імі былі пераважна клірыкі, стаяла мэта не пошуку аўтэнтычных старажытных беларускіх першакрыніц дзеля перакладу і не іх даследаванне, а ўласна сам пераклад з найбольш даступных іншамоўных (пераважна царкоўнаславянскіх, маскоўскай рэдакцыі) выданняў.

Менавіта таму група беларускамоўных праваслаўных тэкстаў (міжваеннага перыяду ў Заходняй Беларусі і праваслаўнай дыяспары) ХХ ст. пераважна належыць да богаслужбовай традыцыі Расійскай Праваслаўнае Царквы і, відавочна, з’яўляецца падрадковымі перакладамі маскоўскіх богаслужбовых тэкстаў. Але па сваёй сутнасці гэтыя тэксты ўжо былі сапсаваны неаднаразовай адаптацыяй царкоўнаславянскага тэксту пад расійскую мову ў ХVIII — ХХ стст. (сёння ў РПЦ МП вызнаюць аж тры варыянта царкоўнаславянскае мовы, якая ўжываецца ў богаслужбовай літаратуры), праўкамі Памеснага сабору РПЦ 1917–1918 гг. Далейшы беларускі падрадковы пераклад ужо змененага царкоўнаславянскага тэксту, на мой погляд, яшчэ больш заблытвае першапачатковы змест.

Прыкладамі такіх беларускіх падрадковых перакладаў з літургічных выданняў РПЦ першае паловы ХХ ст. ёсць комплекс перакладаў мітрапаліта Гродзенскага і Кліўляндзкага Андрэя Крыта (БАПЦ), а таксама Вацлава Пануцэвіча (Літургія Святога Яна Залатавуснага. Чыкага, 1958 г.) і а. Льва Гарошка (Гарошка Л., а. Бажэственная літургія (Сьвятога Іоана Златавуснага). Парыж, 1946.).

Спробай пэўнага сімбіёзу расійскай і кіеўскай (беларуска–ўкраінскай) традыцыі, а таксама выключэннем з агульнага шэрагу нешматлікіх беларускамоўных праваслаўных перакладаў выглядаюць літургічныя пераклады св. пам. мітрапаліта Мікалая (Мацукевіча). У некалькіх выданнях Службоўніка (1980, 1993 і 1995 (пададзены паралельны ангельскі тэкст) гг.) перакладчык удасканальвае мову перакладу, а таксама ўносіць некаторыя моманты з украінскіх праваслаўных выданняў УАПЦ пад рэдакцыяй мітрапаліта Іларыёна (Агіенкі) і “Архірэйскага чыноўніка” ПАПЦ 30-х гадоў ХХ ст. Апошнія часткова выкарыстоўвалі старажытную праваслаўную традыцыю Кіеўскае мітраполіі і ўносілі некаторыя нацыянальныя элементы ў пераклад і богаслужбы. Што праўда, на сённяшні дзень пэўную праблему богаслужэбнага выкарыстання перакладаў міт. Мікалая выклікае неадпаведнасць выкарыстання перакладаў з Евангелля і Псалтыры ў часе богаслужбы, бо пры стварэнні Службоўніка ён карыстаўся ўласнымі перакладамі, а ў 2002 г. дабраславіў выкарыстанне ў БАПЦ Бібліі ў перакладзе сп. Васіля Сёмухі.

На вялікі жаль, мітрапаліт Мікалай заўчасна памёр і справа далейшага перакладу была спыненая. Таму мусім канстатаваць – да канца ХХ ст. беларускія праваслаўныя так і не здолелі стварыць увесь богаслужбовы цыкл на сучаснай беларускай мове, а таксама чыны Трэбніка.

На хвалі беларускага адраджэння канца 80-х пачатку 90-х гадоў кволыя спробы перакладу богаслужбовых тэкстаў пачаў рабіць і БЭ РПЦ. Натуральна, пераклад рабіўся з богаслужбовых кніг РПЦ МП, але тут перакладчыкі, у прыватнасці а. С. Гардун, намагаліся як найбольш захаваць царкоўнаславянізмы тэксту і, адначасна, штучна наблізіць беларускую мову да расійскай. Наогул, казаць аб беларускасці і беларускай традыцыі перакладаў рэдакцыі БЭ РПЦ, на мой погляд, вельмі цяжка. Гэта хутчэй царкоўнаславянская – беларуская – руская трасянка на расійскім абрадавым і моўным падмурку.

Не значна лепш была справа ў вызначэнні менавіта беларускай абрадавай крыніцы тэкстаў дзеля перакладу і ў перакладчыкаў-уніятаў. Хоць тут назіраем у параўнанні з праваслаўнымі (ХХ ст.) пэўныя станоўчыя вынікі. На жаль, на сённяшні дзень мы практычна мусім тут абапірацца выключна на багаслужбовыя пераклады св. пам. а. Аляксандра Надсана, які, хоць і даклараваў пераклад з грэцкае мовы (верагодна некаторыя зверкі і былі), але, хутчэй за ўсё, базай браў рымскія выданні (царкоўнаславянскай мовай), падрыхтаваныя яшчэ сумна вядомай камісіяй “Pro Russia”, якая арыентавалася найперш на расійскую праваслаўную традыцыю. За гэта сведчыць параўнанне Ватыканскага выдання “ЛЇТУРГЇКОНЪ СІЄСТЬ СЛУЖЕБИКЪ” (Рым, 1952) і перакладаў а. Аляксандра: “Службоўнік” (Менск, 2004) і “Госпаду памолімся” (малітоўнік, Полацк, 2002). Адным з вызначальных элементаў такога параўнання, які сведчыць менавіта аб базавым выкарыстанні Рымскага тэксту, ёсць адсутнасць трапара трэцяй гадзіны (Госпадзі, калі Усясвятога Твайго Духа ў трэццю гадзіну:) ў Св. Літургіях Яна Залатавуснага і Васіля Вялікага. Гэты трапар прысутнічае ва ўсіх сучасных тэкстах Праваслаўнай традыцыі, у тым ліку і Грэцкіх (у некаторых выданнях ён узяты ў “дужкі” як неабавязковы). Змены ўнесены толькі ў некаторыя часткі праскамідыі і канкрэтызаваны некаторыя абвяшчэнні (выгаласы) дыякана на екцяннях. Разам з тым, у перакладах а. Аляксандра Надсана можна заўважыць і станоўчы факт, а менавіта заўвагі са спасылкай на пэўныя народныя звычаі – элементы беларускага праваслаўнага абраду.

Адпаведна літургічным зроблены і пераклады чыноў Трэбніка. Тут замест першакрыніцы – “Вялікага Трэбніка” свяціцеля Пятра Магілы (выдатнай аўтэнтычнай крыніцы Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі дзеля перакладу розных чыноў) узятае за асновы зноў жа Рымскае выданне “Малага Трэбніка” (Рым, 1947) і ягоны аналаг РПЦ МП. Гэта, на мой погляд, выглядае крыху дзіўна, бо нават расійскія ўзоры мелі сваім падмуркам менавіта Трэбнік св. Пятра Магілы. Да таго ж некаторыя чыны скарочаны ў адпаведнасці з сучаснай уніяцкай традыцыяй Заходняй Еўропы. Падобнае назіраем і з мінейнымі тэкстамі.

Разам з тым мова перакладаў а. Аляксандра Надсана і якасць адпаведнасці царкоўнаславянскаму тэксту значна вышэйшая чым у перакладчыкаў РПЦ МП і, у шэрагах выпадкаў, перакладаў св. пам. мітрапаліта Мікалая.

Разглядаючы ўласныя пераклады богаслужбовых тэкстаў, мушу зазначыць, што ад пачатку мэтай было як найхутчэй запоўніць “правалы” рэальнага беларускамоўнага праваслаўнага служэння. Таму першымі ўзорамі былі царкоўнаславянскія тэксты ўкраінскае традыцыі. Толькі ад другой паловы 2008 г. у іх пачалі ўносіцца навуковыя праўкі з беларускіх старадрукаў і пісьмовых помнікаў XVI–XVII стст. Апошнія датычыліся найбольш абрадавага боку. Таксама пры выбары варыянтаў перакладу некаторая перавага аддавалася аўтэнтычным тэкстам грэцкае традыцыі і іх аналагаў у Сербскай і Балгарскай ПЦ, як царкоў паўднёва–славянскае групы, ад якой найбольш надыходзілі царкоўнаславянскія богаслужэбныя тэксты ў старажытнасці. Па маім меркаванні, пэўны плюс нашых перакладаў – гэта выключна выкарыстанне Бібліі ў перакладзе В. Сёмухі. Такім чынам, нашы пераклады, нават з праўкамі 2009 – 2010 гадоў, з’яўляюцца таксама сінтэзам некалькіх традыцый. Але, трэба вызнаць, што яны маюць некалькі моцных негатыўных момантаў: адсутнасць прафесійнай моўна-стылістычнай рэдакцыі, а таксама вымушаная юрысдыкцыйная “прывязка” да перакладаў УПЦ КП і УАПЦ.

Аналізуючы ўсе пераклады праваслаўных і ўніятаў, зробленыя ў ХХ ст., можна зрабіць агульны вывад аб тым, што перакладчыкі не мелі на мэце разведку менавіта беларускіх крыніц дзеля здзяйснення перакладаў. Яны найперш ставілі прад сабой мэту не адраджэння беларускай праваслаўнай (уніяцкай) традыцыі на сучаснай беларускай мове, а стварэнне самой магчымасці беларускамоўнага служэння. Асабняком стаяць толькі пераклады БЭ РПЦ, якія ад пачатку рабіліся на базе ўзораў РПЦ МП у расійскай праваслаўнай традыцыі.

Безумоўна, зноў жа абапіраючыся на ўласны досвед, усяму вышэй выкладзенаму (у выпадку БЭ РПЦ і ўніятаў, якія мелі ўсе магчымасці дзеля навукова–мовазнаўчай працы) ёсць лагічнае апраўданне: на святара–перакладчыка моцна цісне ягоная канфесія (уніат або праваслаўны) і юрысдыкцыя. Святар практычна няздольны распачаць нейкую асобную традыцыю на асобна ўзятай парафіі (некалькі парафіях) ў рамках Царквы іншай традыцыі. Ён можа пры ўладкаванні (стварэнні) беларускамоўнага служэння толькі выкарыстоўваць мову і некаторыя элементы беларускіх богаслужбовых звычаяў. У плане адраджэнне беларускага праваслаўнага абраду значныя перавагі мае Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква; Беларускія Праваслаўныя парафіі Канстанцінопальскага Патрыярхату, які дазваляе існаванне розных Праваслаўных традыцый у сваёй юрысдыкцыі, і, як ні дзіўна, беларускія ўніяты, бо ў якасці “Царквы свайго права” маюць права на адметны абрад і мову. Але апошнія звязаны каталіцкай дагматыкай і здольныя толькі на пэўныя знешнія формы.

Такім чынам, на мой погляд, першым крокам любога перакладчыка богаслужбовых тэкстаў ёсць вызначэнне традыцыі, у якой будзе ўжывацца пераклад і, адпаведна, саму базавую першакрыніцу дзеля беларускага перакладу. Менавіта першакрыніца вызначае базавы змест богаслужбовых тэкстаў, а дадатак асобных элементаў і практык беларускае традыцыі дадае толькі беларускую афарбоўку.

Таму, калі сёння з вуснаў шэрагу беларускіх мовазнаўцаў і свецкіх багасловаў мы чуем заклікі да прадстаўнікоў праваслаўных і ўніятаў да кансалідацыі працы ў галіне перакладу і ўніфікацыі богаслужбовых тэкстаў, найперш прад намі ў паўстае вельмі істотнае пытанне: Што мы жадаем атрымаць у выніку? Пераважная большасць беларускіх навукоўцаў, шчыра жадаючых ажывіць справу перакладу і ўвесці яе ў навуковае рэчышча, на вялікі жаль, на гэтае пытанне зразумела і канкрэтна адказаць няздольная. Замест гэтага ў пераважнае большасці выпадкаў прапануюць нейкую “агульную міжканфесійную беларускую мадэль” (праваслаўна-ўніяцкую), дыскусіі аб тэрміналогіі або адсыланне, як да нейкай аксіёмы, да абстрактнага “грэцкага богаслужэння” – усё гэта, на наш погляд, зноў жа зводзіцца да вызначэння агульных першакрыніц перакладу, якія падыходзяць перакладчыкам розных Праваслаўных Цэркваў і перакладчыкам Каталіцкага Касцёла (Усходняга абраду).

Між тым натуральна, што для праваслаўнага клірыка першакрыніцай дзеля перакладу ёсць узорныя багаслужбовыя тэксты ягонай Царквы (юрысдыкцыі), а крыніцай праверкі – аўтэнтычныя тэксты перакладу на мову богаслужэння гэтае Царквы (юрысдыкцыі). Такім чынам, у выніку нявызначанасці, мы маем магчымасць атрымаць расійскі, грэцкі, балгарскі, сербскі і г.д. варыянты богаслужбы на беларускае мове. А паколькі пэўная розніца царкоўнаславянскага першаўзору тэксту богаслужбы і пэўныя абрадавыя адметнасці прысутнічае нават у Цэрквах адной групы (як прыклад: Рускай, Украінскай, Балгарскай і Сербскай), дык і беларускія падрадковыя пераклады будуць адрознівацца і моўна, і элементамі абраду.

Не меней складанае пытанне і з уніяцкім богаслужэннем. Беларуская ўніяцкая традыцыя мае некалькі лёсавых крапак развіцця – гэта ўласна першасны абрад канца ХVI – першай паловы ХVIІ стст., які нічым вонкава не адрозніваўся ад праваслаўнага беларускага (Кіеўскага) абраду, і абрад, які ў сваім канчатковым выглядзе сфармаваўся пасля Замойскага сіноду і прэзентаваны (у літургічнай традыцыі) найперш Супрасльскімі выданнямі (пасля 1720 г.). Але ўніяцкі абрад другой паловы ХVIІІ – пачатку ХІХ стст., быў вельмі моцна лацінізаваным і амаль нічым не адрозніваўся ад рыма-каталіцкага.

Таксама беларускія ўніяты проста вымушаны браць за ўзор царкоўнаславянскія тэксты камісіі “Pro Russia”, якія, як ужо казалася вышэй, былі распрацаваны і выдадзены на падставе расійскіх праваслаўных выданняў канца ХІХ – пачатку ХХ ст.

Прыхільнікі “грэцкага варыянту”, пэўна, забываюцца, што ад часу хрышчэння Кіеўскае Русі богаслужэнне Канстанцінопальскае (Грэцкае) Царквы прайшло праз шэраг змен і сучасны “грэцкі абрад” запанаваў толькі ў першай палове ХІХ ст. За гэты час у багаслужбовыя тэксты было ўнесены шэраг змен. Ды і мае яно дзве рэдакцыі: парафіяльную і манастырскую. Натуральна, пэўныя праверкі нават царкоўнаславянскага перакладу паводле некаторых грэцкіх тэкстаў рабіць магчыма. Але – выключна праверкі, а не стварэнне нейкага цэласнага корпуса богаслужбовых тэкстаў.

На наш погляд, калі ідзецца мова аб пошуку нейкай агульнай беларускай крыніцы – дык найперш патрэбна вызнаць: мы прагнем аднадзіць менавіта беларускі абрад (у праваслаўным або аўтэнтычным уніяцкім варыянце).

Тады, калі кіравацца менавіта нашай гістарычнай традыцыяй, адпраўным часам вызначэння першакрыніц дзеля далейшага даследавання і перакладу на сучасную беларускую мову мусіць быць час з’яўлення друкаваных узораў богаслужбовай літаратуры: канец XVI – першая палова XVIІ стст. Менавіта ў гэты час быў распрацаваны і выдадзены поўны камплект богаслужбовай праваслаўнай літаратуры беларускай традыцыі (гл. Кніга Беларусі. Зводны каталог. Мн., 1986 г.; Лукьяненко В.И. Каталог белорусских изданий кириличного шрифта XVI-XVII вв. В.1. (1601-1654).Л., 1975 г.). Гэтыя выданні, на думку шэрагу даследчыкаў, з аднаго боку перанялі традыцыі старажытных рукапісных крыніц, з другога – іх пераклады на беларускі ізвод царкоўнаславянскае мовы былі звераны з адпаведнымі грэцкімі першакрыніцамі.

Таксама нельга забываць і тое, што менавіта тэксты богаслужбовых выданняў XVI – першай паловы XVIІ стст. зазналі найбольш моцны ўплыў афіцыйнай старабеларускай мовы і таму ёсць добрай крыніцай дзеля распрацоўкі сучаснай беларускай багаслоўскай і богаслужбовай тэрміналогіі.

Пэўную праблему, з кропкі гледжання менавіта беларускай традыцыі, складае пошук магчымай першакрыніцы Архірэйскага чыноўніка Кіеўскае (Беларускае) традыцыі, які да 1716 году друкам не выдаваўся (АРХИЄРАТИКОН. Супрасль, 1716). Але тут у дапамогу маем вялікі комплекс рукапісных Архірэйскіх чыноўнікаў беларускага і ўкраінскага паходжання, добра вядомых і апісаных даследчыкамі. Найбольш вядомы і ўзорны з іх – Кіеўскі, датаваны ХVI ст. і маючы бясспрэчныя беларускія моўныя рысы.

Разам з тым, пры вызначэнні першакрыніц для здзяйснення перакладу менавіта беларускай праваслаўнай традыцыі, нельга кіравацца выключна рэгіянальнымі рамкамі старадрукаў богаслужбовай літаратуры. Абавязкова патрэбна памятаць – Кіеўская мітраполія ў XVI–XVIІ стст. займала ўсю тэрыторыю Рэчы Паспалітай і культурніцкі абмен паміж праваслаўнымі навуковымі асяродкамі быў вельмі інтэнсіўным. Таму шэраг выданняў, якія традыцыйна адносяцца да ўкраінскай традыцыі, найперш Кіеўскія часоў мітрапалітаў Пятра Магілы і Сільвестра Косава, таксама мусяць быць уключаны ў навуковую базу першакрыніц. Як прыклад варта прывесці Вялікі Трэбнік свяціцеля Пятра Магілы, які ёсць найбольшым зборнікаў чыноў і малітваў, што гістарычна былі ва ўжытку на тэрыторыі Беларусі і Украіны.

Такім чынам, дзеля пераводу беларускіх перакладаў богаслужбовай літаратуры на больш якасны ўзровень патрэбна руплівая праца па стварэнні базы першакрыніц менавіта беларускай традыцыі і яе усебаковае даследаванне.

БІБЛЕЙНАЕ ПўТАННЕ ЯК ПЕРАПОНА НА ШЛЯХУ СУПРАЦОЎНІЦТВА Ў ПЕРАКЛАДАХ БОГАСЛУЖБОВЫХ ТЭКСТАЎ

Ужо ад пачатку імкнення да пераводу богаслужбы на беларускую мову паўстала пытанне адсутнасці перакладу Бібліі (Старога, а галоўным чынам – Новага Запавету) на беларускую мову. Сыходзячы з адсутнасці беларускамоўнай Бібліі, усе першыя перакладчыкі здзяйснялі ўласны пераклад частак Новага Запавету і асобных Псальмаў богаслужбы.

Толькі ў 1931 годзе з’яўляецца пераклад на беларускую мову Новага Запавету і Псальмаў А.Луцкевіча, які адразу дае магчымасць ажыццявіць складанне богаслужбовых Евангелля і Апостала, а таксама ўніфікаваць некаторыя моманты праваслаўнага беларускамоўнага служэння.

У 1954 г. з’яўляецца каталіцкі пераклад ксяндза П. Татарыновіча “Сьвятое Эвангельле і Апостальскія Дзеі”, а ў 1974 г. – “Лісты Сьвятых Апосталаў”. Пераклады кс. П. Татарыновіча атрымалі дазвол Ватыкану на выкарыстанне ў каталіцкім богаслужэнні (як падаецца – у абодвух абрадах). У ЗША з’яўляецца і поўны (паводле пратэстанцкай традыцыі) пераклад Бібліі Я. Станкевіча (1973).

Аднак ніхто з перакладчыкаў богаслужэбных тэкстаў у дыяспары (як праваслаўных, так і ўніятаў) наяўнымі беларускімі перакладамі Новага Запавету і Бібліяй Я. Станкевіча не скарысталіся. Усе пачынаюць ужываць уласныя пераклады. Зразумела – гэта ад самага пачатку адмоўна ўплывае на ўніфікацыю перакладаў богаслужэння нават у самой БАПЦ, не кажучы ўжо аб узгодненым супрацоўніцтве з іншымі праваслаўнымі юрысдыкцыямі і беларускімі ўніятамі.

Найбольш прасунуўся ў Біблійных перакладах дзеля богаслужбы мітрапаліт Мікалай Мацукевіч, які пераклаў поўнае кола Евангельскіх чытанняў, Парэміі і некаторыя Псальмы. Паводле ўласных перакладаў уладыка рэдагуе і “Службоўнік” (1993 г). Але ў 2002 г. выходзіць з друку поўны пераклад Бібліі, які здзейсніў сп. Васіль Сёмуха, на якім стаіць дабраслаўленне ўладыкі Мікалая на ўжыванне ў БАПЦ. Неўзабаве гэтае выданне робіцца ўзорным дзеля ўсёй праваслаўнай беларускай дыяспары. Пераклад сп. В. Сёмухі дэ факта прыняты таксама праваслаўнымі беларусамі ў складзе ПАПЦ, УАПЦ і УПЦ КП, хоць адсутнасць перакладу шэрагу кніг Старога Запавету складае пэўныя цяжкасці дзеля ўніфікаванага і ўзгодненага перакладу як некаторых богаслужэбных тэкстаў, так і багаслоўскіх прац.

Амаль адначасна з перакладам Бібліі сп. В. Сёмухі з’яўляецца пераклад “Новага Запавету” і Біблейнае камісіі БЭ РПЦ, які атрымаў лякальнае выкарыстанне ў РПЦ МП, але практычна непрызнаны беларускай патрыятычнай супольнасцю як у Беларусі, так і дыяспары.

Такім чынам, сёння бачым наступны малюнак: усе праваслаўныя беларусы па-за БЭ РПЦ выкарыстоўваюць пераклад Бібліі В. Сёмухі; невялікае беларускае кола ў РПЦ МП – пераклады Біблійнае камісіі БЭ РПЦ; уніяты – пераклады а. А. Надсана ў богаслужэбных тэкстах і фактычна адвольнае выкарыстанне іншых перакладаў у чытанні Евангелля, Апостала і Парэмій.

Але менавіта тэрміналогія Біблійнага перакладу кардынальным чынам уплывае на тэрміналогію перакладу богаслужбовага тэксту. Больш таго, менавіта біблійная тэрміналогія ёсць першасная ў адносінах богаслужбовага тэксту. Таму, калі мы кажам аб магчымасці нейкага “міжканфесійнага і міжюрысдыкцыйнага супрацоўніцтва”, ёсць усе падставы вылучыць яшчэ адно пытанне – тэрміналагічнае.

ТЭРМІНАЛЯГІЧНАЕ ПЫТАННЕ

Сёння шмат хто з прадстаўнікоў “экуменічнага руху” бачыць галоўную праблемы разнастайнасці беларускіх перакладаў богаслужбовых тэкстаў (прынамсі Праваслаўнае або, як любяць казаць, “усходняе” традыцыі) у адсутнасці агульнае тэрміналогіі.

Сапраўды, сёння магчыма вылучыць як мінімум тры падыходы да выбару тэрміналогіі перакладу:

  1. Беларускай праваслаўнай дыяспары, які склаўся да канца 80-х гадоў ХХ ст. і выкарыстаны сп. Васілём Сёмухай пры перакладзе Бібліі на беларускую мову. Гэты варыянт зацверджаны яшчэ на пачатку ХХІ ст. іерархіяй БАПЦ у асобах мітрапалітаў Мікалая Мацукевіча і Ізяслава Бруцкага.
  2. БЭ РПЦ, пабудаваны на “наркамаўцы” і як найбольш набліжаны да рускай мовы.
  3. РКЦ, які ўключае ў сябе сінтэз яўных паланізмаў і “русіфікаванага варыянту наркамаўкі”.

Усё іншае – вытворчыя адгалінаванні ад гэтых трох варыянтаў, у тым ліку – і варыянт тэрміналогіі а. Аляксандра Надсана, які ўвёў у тэрміналогію дыяспары некаторыя ўласныя беларусізаваныя царкоўнаславянізмы (ютрань, блаславіць, антыфан, прававерныя і г.д.).

Можа падацца цікавым, але 90% беларускіх слоў, якія ўжывае кожны пададзены вышэй варыянт беларускай богаслужбовай тэрміналогіі, прысутнічае ў агульных слоўніках беларускае мовы. З пункту гледжання мовазнаўца – усе яны легітымныя. Дык, скажаце вы, у чым праблема? Кожны перакладчык у праве карыстацца ўсім багаццем і шматкаляровасцю беларускае мовы. Але не ўсё так проста…

Ужо ад канца 20-х гадоў ХХ ст. падыход да мовы набывае іскравыя палітычныя рысы і чым далей – тым палітызацыя моўнага пытання робіцца больш і больш відавочнай. Сёння я не буду разглядаць правільнасць тых або іншых мовазнаўчых падыходаў альбо правапісаў – аб гэтым ужо ёсць багаты даследніцкі і дыскусійны матэрыял. Але, што на мой погляд вельмі істотна, на моўным пытанне карэнным чынам адбілася ідэалогія РПЦ МП і РКЦ: русафільства першай і паланафільства другой. А сёння ўзор беларускае мовы і тэрміналогіі, як гэта не дзіўна, гучыць дзеля прадстаўнікоў іншых народаў, вызначае і ступень лаяльнасці да існуючага рэжыму.

Сёння, менавіта з пункту гледжання пануючай дзяржаўнай ідэалогіі і ўласных культурніцкіх упадабанняў, вышэйшая іерархія РПЦ МП (БЭ РПЦ) і РКЦ зрабіла свой уласны выбар моўна–тэрміналагічнага варыянта. І, на мой погляд, погляды асобных мовазнаўцаў і вернікаў, нават асобных святароў, тут мала што здольныя змяніць.

У святле вышэй выкладзенага мне падаецца вельмі сумнеўным кампраміс паміж царкоўнаславянізмам і русізмам РПЦ МП і свядомымі беларусамі дыяспары, а меркаванне асобных прадстаўнікоў беларускіх уніятаў вельмі мала каштуе ў святле іх поўнага падпарадкавання КЦ (тэарэтычна – хай і на ўзроўні Ватыканскай Кангрэгацыі Усходніх Цэркваў) і адсутнасці ўласнае іерархіі. Як вынік – ужыванне тэрміналогіі ёсць першай перапонай на шляху прапанаванага “экуменічнага супрацоўніцтва ў галіне перакладаў”.

Яшчэ адна моцная перашкода ва ўжыванні і распрацоўцы беларускай богаслужбовай тэрміналогіі – амаль поўная адсутнасць перакладаў багаслоўскіх тэкстаў – найперш прац Святых Айцоў Царквы. Я маю на ўвазе не хуткі пераклад з рускамоўных крыніц, а пераклад з першакрыніц: грэцкае і лацінскае моў. Падобныя пераклады мусяць развіваць беларускую багаслоўскую лексіку і адпаведна ўплываць на больш дакладны з багаслоўскага боку пераклад богаслужэбных тэкстаў. Падобнай працай у нас амаль ніхто не займаецца, а ці даходзіць справа да друку – гэта наогул балючае пытанне…

БОГАСЛУЖЭННЕ: ПАРАФІЯЛЬНЫ І МАНАСТЫРСКІ ТЫП

Агульна вядома, што ад пачатку хрышчэння Кіеўскае Русі тут быў уведзены пераважна манастырскі тып богаслужэння нават у парафіяльных храмах. Падобнае богаслужэнне ёсць досыць працяглым. Напрыклад, яно прадугледжвае на Вячэрняй спеў Псальмы 103 з прыспевам; спеў на Ранішняй усяго канону цалкам (у некаторых святочных выпадках – некалькіх) і г.д. Падобнае шматгадзіннае манастырскае богаслужэнне адлюстравана і ў старажытных беларускіх Служэбніках і Гадзінасловах (Часасловах).

Сёння шэраг Праваслаўных і Ўніяцкіх Цэркваў спрабуюць выпрацаваць асобны, парафіяльны (скарочаны) чын богаслужбы. Так, на Вячэрняй, Псальма 103 спяваецца без прыспеваў; на Ранішняй спяваецца толькі 9 песня канону; на Святой Літургіі прапускаецца малітва за пакліканых. Ужываюцца і іншыя скарачэнні, асабліва пры святочным богаслужэнні…

Па шляху магчымасці скарачэння пайшоў і а. Аляксандр Надсан. Пералічым найбольш адметныя: ён не дае поўны канон (толькі 9 песню) у шэрагу выпадкаў святочнага богаслужэння; на Вячэрняй адкідае прыспевы пры выкананні Псалмы 103 і дапускае пропуск малітвы за пакліканых на Святой Літургіі. Апошняе, з агляду на практыку канкрэтнае Праваслаўнае Царквы дазваляе рабіць у сваім “Службоўніку” і мітрапаліт Мікалай (Мацюкевіч) (Службоўнік. Таронта, 1994. б. 67).

Спакуса “кароткіх” перакладаў, дзеля выкарыстання ў парафіяльнае богаслужбе, напаткала і мяне. Але пасля кансультацый з іерархамі і святарамі шэрагу Праваслаўных Цэркваў (найперш – УПЦ КП і УАПЦ) прыняў рашэнне на карысць поўнага перакладу.

Разам з тым, пытанне карэктнага скарачэння набажэнства ў парафіяльным варыянце застаецца дзеля Беларускае Праваслаўнае традыцыі нявырашаным. Сёння праваслаўныя святары пры здзяйсненні беларускамоўнае богаслужбы карыстаюцца ўказаннямі Тыпікону той Праваслаўнай Царквы, у юрысдыкцыі якой яны знаходзяцца (прад некалькімі парафіямі БАПЦ у ЗША і Аўстраліі гэтае пытанне не стае, бо там наогул няма рэгулярнае богаслужбы). Але надыдзе час, калі мы будзем адраджаць беларускую аўтакефалію на Бацькаўшчыне і тут нам давядзецца спадзявацца толькі на ўласныя сілы.

Такім чынам, відавочна, што на парадку дня ёсць вывучэнне самой беларускай праваслаўнай традыцыі і складанне беларускага Тыпікону. Толькі гэта можа пазбавіць беларускіх святароў ад памылак зараз і ў будучыні пры ўжыванні менавіта нашае богаслужэбнае традыцыі, а таксама вырашэнні складаных пытанняў.

ЗАКЛЮЧЭННЕ

Аналізуючы шлях нашых папярэднікаў, сучасныя палітычныя ўмовы і царкоўную палітыку, можам канстатаваць: справа перакладаў богаслужбовых тэкстаў пакуль была і ёсць справай асобных энтузіястаў і пэўных групаў у асяродку кожнае канфесіі або юрысдыкцыі. Яна, у сілу сваёй спецыфікі, не цікавіла і да сёння не цікавіць большасць беларускіх мовазнаўцаў і перакладчыкаў. Таксама пытанне мовы перакладу богаслужбовых тэкстаў да сёння застаецца вельмі палітызаваным і, адпаведна, знаходзіцца пад моцным ціскам палітычных поглядаў царкоўнае іерархіі.

Таксама не прынясе плёну келейнасць, прыватныя дамовы і пагадненні, якія сыходзяць не з інтарэсаў беларускага народу, беларускай хрысціянскай культуры, а з палітычнай мэтазгоднасці і зацікаўленасці па канфесійнай або юрысдыкцыйнай прыналежнасці. Калі абапірацца на агульны міжнародны вопыт, найперш Украіны, то найбольш гэтым грашыць РПЦ МП. А УПЦ КП ды УАПЦ досыць актыўна супрацоўнічаюць у галіне перакладу багаслоўскіх і богаслужбовых тэкстаў.

На мой погляд, тыя, хто сапраўды зацікаўлены ў адраджэнні Беларускай Праваслаўнае традыцыі, абраду і богаслужбы мусяць аб’ядноўвацца прыватна па-за царкоўнай канфесіяй або юрысдыкцыяй і канцэнтраваць свае намаганні на справе менавіта вывучэння нашае традыцыі, стварэння і развіцця беларускамоўнага багаслоўя (найперш – праз пераклады прац Святых Айцоў Царквы). Мусім імкнуцца да аднастайнасці праз разуменне, хрысціянскую свядомасць, беларускамоўнае багаслоўе. Калі мы зробім гэта – тады з’явіцца ў Беларусі сапраўдная Беларуская Памесная (Аўтакефальная) Праваслаўная Царква – роўная паміж роўных, сапраўдная душа беларускага народу.

прат. Сяргей Горбік

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі