Пра дзве неардынарныя падзеі Сусветнага Праваслаўя: Прызнанне Македонскай Праваслаўнай Царквы і ліст Кіеўскага патрыярха Філарэта (Дзенісенкі)

02

У канцы лістапада — пачатку снежня 2017 года погляд усёй «Праваслаўнай эйкумены» быў прыкаваны да дзвюх падзей, якія па праве можна назваць сенсацыйнымі. Гэта, па-першае, даволі плённыя перамовы непрызнанай Македонскай Праваслаўнай Царквы з Балгарскай Праваслаўнай Царквой, а па-другое — зусім нечаканае развіццё падзей вакол ліста кіраўніка «Кіеўскага Патрыярха» Філарэта (Дзенісенкі), які быў адрасаваны патрыярху Кірылу (Гундзяеву), прадстаяцелю Рускай праваслаўнай Царквы.

1. Дыскусія аб Статусе Македонскай Праваслаўнай Царквы як перадумовы да перафарматавання Сусветнага Праваслаўя

Гісторыя праблемнага статусу Македонскай Праваслаўнай Царквы мае даўнюю гісторыю. З VI ст. яна неаднаразова губляла і зноў адраджала свой аўтакефальнай статус, знаходзілася і ў статусе аўтаноміі. Апошні крызіс адбыўся ў 1958 годзе, калі на Македонскім царкоўна-нацыянальным саборы было вырашана аднавіць уласную Ахрыдскую Праваслаўную Царкву. Сербская Праваслаўная Царква, узважыўшы ўсе аргументы, у 1959 годзе прызнала аўтаномную Ахрыдскую мітраполію. Аднак ужо ў 1966 годзе Македонская Праваслаўная Царква афіцыйна звяртаецца да Сербскай ПЦ з просьбай надаць ёй аўтакефалію. У 1967 годзе кіраўніцтва Сербскай ПЦ адмаўляе. Тады Святы Сінод МПЦ у аднабаковым парадку абвяшчае аўтакефалію. Сінод Сербскай Царквы назваў дадзены акт расколам, а ў 2005 годзе Архірэйскі Сінод Сербскай Праваслаўнай Царквы адлучыў ад царкоўных зносін вернікаў, якія належаць да Македонскай Праваслаўнай Царквы.

Акрамя таго, Эладскай Праваслаўная Царква, як уласна і сама Грэцыя, пратэстуе супраць выкарыстання слова «Македонія» (як дзяржаўнага, так і царкоўнага), бо грэкі прэтэндуюць на гістарычную спадчыну Македоніі і асцерагаюцца, што ў македонцаў могуць паўстаць «апетыты» на Эгейскую Македонію, у якой размешчаны адзін з найбуйнейшых гарадоў Грэцыі — Салонікі.

Нягледзячы на ​​тое, што з 1992 года Македонія з’яўляецца незалежнай дзяржавай і да вырашэння пытання аб прызнанні аўтакефальнага статусу МПЦ актыўна падключыліся ўлады, дасягнуць прагрэсу не ўдалося. Сербская Праваслаўная Царква пры маўклівай падтрымцы Канстанцінопаля і Эладскай ПЦ паслядоўна выступала супраць Памеснай МПЦ і была згодна выключна на вяртанне аўтаноміі 1959 годзе. У сваю чаргу, Балгарская ПЦ хоць і ставілася досыць спагадліва да МПЦ, не магла рабіць рашучых дзеянняў з-за свайго ўдзелу ў агульнаправаслаўных працэсах, асабліва ў падрыхтоўцы Усеправасланага сабора.

Аднак ў 2016 годзе пасля рашэння Балгарскай ПЦ пра свой няўдзел у Усеправасланым саборы праз нязгоду з яго экуменічнымі поглядамі на частку дагматычных момантаў сітуацыя змянілася, бо БПЦ атрымала свабоду дзеянняў у знешнецаркоўных адносінах. Несумненна, адбілася і даўняе, гістарычнае, напружанне ў адносінах з Канстанцінопалем, Эладскай і Сербскай Праваслаўнымі Цэрквамі. Менш чым за год, шляхам перамоў прадстаўнікоў Македонскай, Балгарскай Праваслаўных Цэркваў была выпрацавана наступная кананічная формула: Македонская ПЦ звяртаецца да Балгарскай ПЦ па дапамогу і прызнае апошнюю Царквой-Маці. У сваю чаргу, Балгарская ПЦ прызнае МПЦ і бярэ на сябе вырашэння праблемы яе прызнання іншымі Праваслаўнымі Цэрквамі, якія складаюць Сусветнае Праваслаўе. Гэтае становішча рэчаў было замацавана рашэннем Святога Сінода БПЦ ад 27 лістапада 2017 года.

Досыць прадказальнай на фоне крызісных адносін з Канстанцінопальскім патрыярхатам была станоўчая рэакцыя Рускай Праваслаўнай Царквы, якая знайшла адлюстраванне ў падкантрольных ёй СМІ. Практычна аналагічнай была рэакцыя і іншых Праваслаўных Цэркваў, якія байкатавалі Усеправаслаўны сабор на Крыце, а вось на адкрыты пратэст вырашылася толькі Сербская і, часткова, Эладская Праваслаўныя Цэрквы. Усе астатнія члены Сусветнага Праваслаўя занялі нейтральна-адмоўную ці проста нейтральную пазіцыю.

У сувязі з вышэйпададзеным, узнікаюць два заканамерных пытання:

1) Чым пагражае Сусветнаму Праваслаўю рашэнне Балгарскай Праваслаўнай Царквы?

2) Чым выклікана станоўчая рэакцыя Рускай Праваслаўнай Царквы і нейтральная — большасці Праваслаўных Цэркваў?

Для адказу на першае пытанне мы павінны ўспомніць, што працэдура надання памеснага статусу (аўтакефаліі) ніяк не прапісаная ў канонах і саборных пастановах Праваслаўнай Царквы, а ўсе спробы стварыць агульнапрызнаны механізм, у тым ліку і на перадсаборных нарадах 2014-2016 гадоў, скончыліся няўдачай. У той жа час існуе гістарычная практыка «дэ-факта», што апошняе слова ў прызнанні аўтакефаліі належыць  Канстанцінопальскаму патрыярхату. Менавіта пазіцыя Канстанцінопаля пры маўклівай падтрымцы большасці Праваслаўных Цэркваў ужо шмат гадоў блакуе прызнанне «Праваслаўнай Царквы Амерыкі», якой Руская Праваслаўная Царква дала аўтакефалію ў аднабаковым парадку. Пры гэтым наданне Канстанцінопалем аўтаномнага статусу Эстонскай Праваслаўнай Царквы не сустрэла пярэчанняў Сусветнага Праваслаўя, нягледзячы на ​​рэзкае супрацьдзеянне з боку Рускай Праваслаўнай Царквы. Рэальна, на сёння мы маем (мелі) далікатны негалосны кансэнсус, які трымаўся выключна на згодзе большасці паважаць няпісаныя прывілеі Канстанцінопальскага патрыярха.

Аднак, на нашу думку, рашэнне Святога Сінода БПЦ можа карэнным чынам змяніць традыцыю прызнання аўтакефальнага статусу: замест ўсеправаслаўнага кансенсусу — магчымасць прыватнага прызнання новых Памесных Праваслаўных Цэркваў, а гістарычныя правы Канстанцінопальскага патрыярха зменшацца на карысць іншых Памесных Праваслаўных Цэркваў.

У падобнай сітуацыі, падтрымліваючы рашэнне Балгарскай Праваслаўнай Царквы, Руская Праваслаўная Царква аўтаматычна вырашае дзве стратэгічныя задачы: паслабленне ролі і аўтарытэту Канстанцінопальскага патрыярхату ў праваслаўным свеце і магчымасць дасягнення агульнага прызнання “Праваслаўнай Царквы Амерыкі” праз двухбаковыя перамовы.

Што тычыцца стрымана-нейтральнай рэакцыі іншых, незадзейнічаных у канфлікце, Праваслаўных Цэркваў, то тут, на нашу думку, галоўнай прычынай з’яўляецца агульная негатыўная рэакцыя на спробы Канстанцінопальскага патрыярха прысвоіць сабе статус і прывілеі “праваслаўнага папы” з рэальнымі адміністрацыйнымі функцыямі.

Такім чынам, можам зрабіць наступную выснову: як само рашэнне Святога Сінода Балгарскай ПЦ адносна Македонскай ПЦ, так і яго паспяховая рэалізацыя могуць прывесці да кардынальнага перафарматавання усяго Сусветнага Праваслаўя. На нашу думку, мы можам стаць сведкамі фактычнага распаду яго структуры на некалькі нефармальных груп са сваімі лідарамі і цэнтрамі прыняцця рашэнняў.

2. Ліст Кіеўскага патрыярха Філарэта (Дзенісенкі): прычыны, рэакцыя і магчымыя наступствы

Вось ужо больш за 25 гадоў непрызнаная Украінская Праваслаўная Царква Кіеўскага Патрыярхату змагаецца за прызнанне свайго кананічнага статусу з боку Сусветнага Праваслаўя, а галоўным чынам — Канстанцінопаля. За гэты час мы былі сведкамі шматлікіх, афіцыйных і неафіцыйных, бясплённых перагаворных працэсаў «Кіеўскага патрыярхату» як з Канстанцінопальскім Патрыярхатам, так і ўнутраных, напрыклад — з Украінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой. Аднак падзеі пачатку снежня 2017 года сваім грамадскім рэзанансам відавочна перакрылі ўсе папярэднія выпадкі.

Чаму так адбылося? Чаму прадстаяцель Кіеўскага Патрыярхата вырашыў звярнуцца да патрыярха Кірыла (Гундзяева), якога ўніжальна крытыкаваў апошнія гады? Якія наступствы будзе мець дадзены ліст як для самога патрыярха Філарэта (Дзенісенка), так і расстаноўкі сіл у сусветным праваслаўі? Паспрабуем адказаць на гэтыя няпростыя пытанні.

Неабходна адзначыць, што пошук альтэрнатыўных рашэнняў пасля чарговага няўдалага раўнда перамоваў з Канстанцінопалем ўжо становіцца традыцыйным для кіраўніцтва Кіеўскага Патрыярхату і асабіста патрыярха Філарэта. Таму мы палічылі неабходным нагадаць некаторыя гістарычныя падзеі і правесці паралель паміж імі.

03

Як мы памятаем, летам 2008 года адбыўся гістарычны візіт Усяленскага патрыярха Варфаламея ва Украіну. Падчас гэтага візіту ён пацвердзіў, што Кіеўская мітраполія з’яўляецца кананічнай тэрыторыяй Канстанцінопальскага патрыярхату. Дадзены факт стаў асновай для перамоваў Яго Святасці з прадстаўнікамі трох праваслаўных ўкраінскіх юрысдыкцый аб пераадоленні падзелу (расколу). На вялікі жаль, кансэнсусу дасягнуць не ўдалося. Мы не будзем у дадзеным артыкуле высвятляць прычыны правалу перамоваў і іх ацэнку ўдзельнікамі, нас больш цікавяць далейшыя крокі выключна «Кіеўскага Патрыярхату».

І так, паводле нашых дадзеных, пасля няўдачы перамоваў з Канстанцінопалем 2008 года “Кіеўскі Патрыярхат” вырашыў паспрабаваць атрымаць легітымны статус з дапамогай прызнання з боку Каталіцкай Царквы. Для прасоўвання дадзенага варыянту ўжо з 2009 года пачаліся актыўныя спробы прадстаўнікоў «Кіеўскага Патрыярхату» па ўсталяванні «малітоўных» і нават, па некаторых дадзеных, «еўхарыстычных» зносін з Украінскай Грэка-Каталіцкай Царквой. Найбольшую вядомасць набыла прысутнасць і малітва вышэйшых іерархаў «Кіеўскага Патрыярхату» на літургіі ў адным з каталіцкіх храмаў Польшчы, а таксама сумеснае літургічнае служэнне дыякана УПЦ КП Рамана (Каляда) і грэка-каталіцкіх святароў у каталіцкім храме Вільні (Літва) (маецца на ўвазе грэка-каталіцкая царква Святой Тройцы — Krynica.info), якое нават транслявалася па мясцовым тэлебачанні. Дадзеныя выпадкі атрымалі шырокую агалоску дзякуючы т.зв. «міжнародным экуменічным СМІ» і выклікалі відавочную негатыўную рэакцыю кіраўніцтва Рускай Праваслаўнай Царквы.

05Аднак галоўны ўпор быў зроблены не на «малітоўныя зносіны», а на фармальнае прызнанне Таямніц, учыненых архірэямі і святарамі «Кіеўскага Патрыярхату». Менавіта для гэтага быў накіраваны ліст патрыярха Філарэта (Дзенісенкі) на імя Вярхоўнага арцыбіскупа УГКЦ Святаслава (Шаўчука) аб адносінах да хросту, які здзяйсняе УПЦ КП (нагадаем, што РПЦ / УПЦ МП дадзеныя хросты не прызнае). Адказ, датаваны 1 лістапада 2012 года, быў досыць нейтральным і, на нашу думку, ніякім чынам не дапамог «Кіеўскаму Патрыярхату». Напэўна, менавіта таму падрыхтоўка візіту Кіеўскага патрыярха Філарэта (Дзенісенкі) у Ватыкан, якая афіцыйна пачалася 26 кастрычніка 2012 года, была прыпыненая. Хоць, як паведамляюць некаторыя крыніцы ў Ватыкане, візіт не адбыўся з-за царкоўна-палітычных і агульнапалітычных прычын.

Цяпер пяройдзем да сітуацыі 2017 года.

Чарговыя і першыя на афіцыйным узроўні перамовы прадстаўнікоў Кіеўскага і Канстанцінопальскага патрыярхатаў, што пачаліся зімой гэтага года пры актыўным садзейнічанні ўкраінскіх уладаў, да сярэдзіны лета аказваюцца ў тупіку і спыняюцца. У такой сітуацыі пачатак афіцыйных кантактаў з Рускай Праваслаўнай Царквой, на наш погляд, з’яўляецца досыць прывабным для прадстаўнікоў «Кіеўскага Патрыярхату», хоць, на наш погляд, выглядае досыць сумнеўна ў сваёй канчатковай мэты. Для ілюстрацыі апошняй гіпотэзы прывядзем некаторыя аргументы. Пры гэтым трэба адразу адзначыць, што выразных адказаў пра ўмовы і мэты лісты, уласны базіс перамоўнага працэсу, ад спікераў РПЦ мы так і не пачулі.

Галоўным пасылам перамоваў, згодна версіі спікераў УПЦ КП, было «ўсталяванне малітоўных зносін, як першага кроку». Але малітоўныя, а тым больш літургічныя, зносіны немагчымыя без факту прызнання кананічнага статусу. У нашым выпадку — кананічнага статусу УПЦ КП адносна Рускай Праваслаўнай Царквы. Паколькі, як адзначаюць спікеры РПЦ і нашы крыніцы ў тым жа Маскоўскім патрыярхаце, аб наданні аўтакефаліі размова не ішла, цалкам лагічнай выглядае інфармацыя РПЦЗ (МП) пра першасную гатоўнасці УПЦ КП вярнуцца ў РПЦ на ўмовах i статусе РПЦЗ (МП).

Уласна, і мы гэта адзначалі вышэй, калі гаварылі пра Македонскую Праваслаўную Царкву, у сённяшніх умовах нават наданне аўтакефаліі Масквой нічога не дае без прызнання яе з боку Канстанцінопальскага патрыярхату. А падобнае прызнанне, на нашу думку, досыць праблематычна пасля шматразовага дэкларавання аб кананічнай прыналежнасці тэрыторыі Кіеўскай мітраполіі  Канстанцінопальскаму патрыярхату… Адзінае выключэнне — новае паўтарэнне формулы Балгарскай ПЦ адносна Македонскай ПЦ. Аднак у гэтым выпадку «Кіеўскі Патрыярхат» цалкам прызнае вяршэнства Маскоўскага патрыярха адносна вырашэння пытання аб сваім кананічным статусе.

06Наогул, казаць аб «узнаўленні малітоўных зносін, як першым кроку» — гэта «ставіць калёсы наперадзе каня». Бо РПЦ нават афіцыйна не вызначыла, кім лічыць архірэяў і святароў УПЦ КП: «праваслаўнымі духоўнымі ў расколе (падзеле)» або «бясчынным зборышчам». І тут, уласна, узнікае не менш важнае пытанне аб кананічным становішчы самага Кіеўскага патрыярха Філарэта ў вачах РПЦ, бо кананічныя пакаранні, накладзеныя Архірэйскім Саборам на «былога мітрапаліта Кіеўскага Філарэта» ў 1992 і 1997 гадах (пра іх мы будзем казаць крыху пазней) ніхто пакуль не адмяняў. Менавіта гэты фактар ​​робіць клір УПЦ КП далёка неаднародным з пункту гледжання Маскоўскага патрыярхату, бо ўсё пасвячэнні архірэяў, дыяканаў і святароў, учыненыя патрыярхам Філарэтам, трэба лічыць несапраўднымі. У сувязі з гэтым, пытанне аб зняцці кананічных пакаранняў з прадстаяцеля УПЦ КП з’яўляецца актуальным і, на нашу думку, менавіта яно павінна быць вырашана раней усіх.

І так, давайце прааналізуем, наколькі магчыма поўнае зняцце кананічных пакаранняў з Кіеўскага патрыярха Філарэта (Дзенісенкі) як першага кроку ў перагаворным працэсе. Пры гэтым мы з самага пачатку не разглядаем таго факту, што яны былі накладзеныя на «мітрапаліта Кіеўскага», а сёння ён носіць тытул «патрыярха Кіеўскага».

Першае кананічнае пакаранне — «вывяржэнне з сану», было накладзена на патрыярха Кіеўскага (у той час — мітрапаліта) Філарэта (Дзенісенку) 11 чэрвеня 1992 года. Архіерэйскім саборам РПЦ за «жорсткае і напышлівае стаўленне да падведамнаснага духавенства, дыктат і шантаж (Ціт. 1, 7-8; святых апосталаў правіла 27-е), унясенне сваімі паводзінамі і асабістым жыццём спакусы ў асяроддзе вернікаў (Мц. 18, 7; першага Сусветнага Сабору правіла 3-е, Пято-Шостага Сусветнага Сабору правіла 5-е), парушэнне клятвы (святых апосталаў правіла 25-е), публічны паклёп і ганьбаванне Архірэйскі Сабор (Другога Сусветнага Сабору правіла 6-е), здзяйсненне святадзействаў, уключаючы пасвячэнне ў стане забароны (святых апосталаў правіла 28-е), учыненне расколу ў Царкве (двухразовы Сабору правіла 15-е)«.

Як мы бачым, толькі частка абвінавачванняў (адмыслова выдзеленую мной — аўтар) можна ўмоўна прызнаць «палітычнымі», звязанымі з арганізацыяй незалежнай Праваслаўнай Царквы ва Ўкраіне. Іх сапраўды дастаткова проста прызнаць «бо не былыя», але першая частка патрабуе рэальнага, новага, разгляду на царкоўным судзе, бо за імі стаяць скаргі і абвінавачванні канкрэтных людзей (калі гэтыя людзі самі не адмовяцца ад сваіх абвінавачванняў).

Другое пакаранне (анафема) было накладзена 21 лютага 1997 года Архіерэйскім саборам РПЦ і абвяшчала, што «манах Філарэт не паслухаў звернуты ад аблічча Маці-Царквы заклік да пакаяння і працягваў у міжсаборны перыяд раскольніцкую дзейнасць, якую ён працягнуў за межы Рускай Праваслаўнай царквы, садзейнічаючы паглыбленню расколу ў Балгарскай Праваслаўнай Царквы і прымаючы да супольнасці раскольнікаў з іншых Памесных Праваслаўных Цэркваў». Тут зноў гучыць, прынамсі адно, абвінавачанне ў кананічных злачынствах, якія не звязаны з барацьбой за зацвярджэнне аўтакефаліі УПЦ КП. І гэтыя «незвязаныя» абвінавачванні, зыходзячы з кананічнай практыкі Сусветнага Праваслаўя, таксама патрабуюць асобнага разгляду архірэйскім (царкоўным) судом.

Як мы бачым з вышэйвыкладзенага, зняцце кананічных пакаранняў з патрыярха Кіеўскага Філарэта (Дзенісенкі) магчыма толькі ў тым выпадку, калі Архірэйскі сабор РПЦ прызнае хлуслівымі (памылковымі) тыя абвінавачванні, якія мелі нічога агульнага з барацьбой за сцвярджэнне і прызнанне аўтакефальнага статусу УПЦ КП.

Што тычыцца разрэкламаванага шэрагам СМІ «ўстанаўлення еўхарыстычных зносін РПЦ і УПЦ КП», якое зроблена на падставе аднаго факта сумеснага служэння ў Расіі (агучанага патрыярхам Філарэтам на сваёй прэс-канферэнцыі), то тут трэба ўспомніць, што акрамя святароў «уласнага» пасвячэння (статус якіх РПЦ не прызнае), УПЦ КП мае досыць вялікую колькасць клірыкаў, хіратонія якіх не звязана з дадзенай юрысдыкцыяй. Гэта, па-першае, тыя, хто перайшоў з РПЦ (УПЦ МП) з 1992 і па цяперашні час; па-другое — якія атрымалі святарства ў іншых канфесіях і юрысдыкцыях (часцей за ўсё ў УГКЦ і РПЦЗ). Як паказвае практыка, такія людзі ўспрымаюцца РПЦ менавіта як «клірыкі з расколу» ў «існуючым сане, праз пакаянне ў граху расколу». Таму, на нашу думку, без дэталёвага тлумачэнні РПЦ аб тым, на якіх кананічных падставах клірык (або былы клірык) УПЦ КП дапушчаны да служэння, рабіць якія-небудзь высновы мы не можам.

Прааналізаваўшы дзве асноўныя версіі, якія вылучае УПЦ КП, мы павінны канстатаваць, што на фоне заяў: пра “немагчымасці вяртання ў адміністрацыйнае падпарадкаванне РПЦ”, пра «немагчымасці адмовы ад аўтакефальнага статусу ў любой форме» і да т.п., адзінай магчымай высновай аб прычынах і мэтах лісты патрыярха Кіеўскага Філарэта (Дзенісенкі) да патрыярха Маскоўскаму Кірыла (Гундзяева) з’яўляецца спроба дэманстрацыі  Канстанцінопальскаму патрыярхату (магчыма — і ўладам Украіны) «пошуку альтэрнатыўных шляхоў да прызнання аўтакефальнага статусу УПЦ КП».

Акрамя таго, ліст патрыярха Кіеўскага Філарэта (Дзенісенкі) да патрыярха Маскоўскага Кірыла (Гундзяева) выклікаў досыць неадназначную рэакцыю не толькі ў Украіне, але і ў  Канстанцінопальскім патрыярхаце. І, на жаль, у абодвух выпадках яна была не на карысць УПЦ КП, але відавочным выйгрышам Маскоўскага патрыярхату.

Па-першае, як бы гэта не спрабавалі выправіць спікеры УПЦ КП, сярод епіскапату, святароў і вернікаў пасеяна зерне ўзаемнага недаверу. Менавіта гэты факт з радасцю вылучыў мітрапаліт Іларыён (Алфееў) падчас сваёй прэс-канферэнцыі, паказаўшы на «існаванне дзвюх груп» у УПЦ КП. Адна з якіх, паводле яго версіі, «гатовая да кампрамісаў», а другая — «цвёрдая ў сваім аўтакефальным статусе».

Па-другое,  Канстанцінопаль мае поўнае права ацаніць дадзены ліст і, адпаведна, стварэнне перамоўнай камісіі РПЦ і УПЦ КП як выхад УПЦ КП з перамоўнага працэсу з Сусветным патрыярхатам. Адпаведна, праца «ўкраінскай камісіі» можа быць прыпыненая, што будзе істотным крокам назад. І гэта таксама выгадна Маскоўскаму патрыярхату.

Нават калі станоўча прымаць сам факт гатоўнасці канфліктуючых бакоў да перамоваў пры нязменнасці пазіцый бакоў (УПЦ КП і РПЦ) па пытанні аўтакефаліі гэта будзе працэс дзеля самога працэсу, без выхаду на канкрэтны вынік. Ва ўсякім разе, на нашу думку, пакуль Святы Сінод УПЦ КП не адказаў на прапанову аб стварэнні перамоўнай камісіі і яе паўнамоцтвах, інтрыга ў сусветным праваслаўі захоўваецца.

праф. Іван Стаянаў

Сафія, снежань 2017 г.

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі