Протаіерэй Георгій Рой: Хрысціянскі светапогляд як фактар у міжкультурным і міжнацыянальнам дыялогу

рой
Даклад быў падрыхтаваны да міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі “РОЛЯ МІЖНАЦЫЯНАЛЬНАГА ДЫЯЛОГУ Ў СТАНАЎЛЕННІ І РАЗВІЦЦІ ГРАМАДСТВА”.

Гісторыя народаў яскрава сведчыць пра тое, што рэлігія і рэлігійныя супольнасці заўсёды выконвалі адну з асноўных нацыястваральных функцый, фармуючы адпаведны сваёй веравызнаўчай дактрыне дух народа, сістэму яго каштоўнасцей, рэлігійную культуру і ўсё тое, што складаематэр’яльную і нематэр’яльную спадчыну таго ці іншага этнасу. Рэлігійны мэтафізічны светапогляд, які выяўляецца ў жыцці народа і народнай свядомасці, стварае тыя ўнікальныя рысы, якія ў сваёй сукупнасці паказваюць непаўторную карціну нацыянальнай традыцыі. Наяўнасць такой традыцыі, па-першае адрознівае жыццё аднаго этнасу ад іншага, а па другое, дае неабходную аснову для межнацыянальнага культурнага дыялога. Менавіта такім шляхам адбывалася фармаванне нацыянальных культур еўрапейскай хрысціянскай цывілізацыі ў цэлым, і беларускай нацыянальнай культуры ў прыватнасці.

Нацыястваральны ўплыў хрысціянскай традыцыі з’ява ў нечым парадаксальная, таму што ў новазапаветным веравучэнні адзначаецца пэўная антыномія ў асэнсаванні ролі нацыі і народа. Хрысціянства па сваёй сутнасці мае выразны наднацыянальны характар. У Хрысце, па слову апостала Паўла, “няма ні Эліна, ні Іудзея, …ні варвара, ні Скіфа” (Кал. 3, 11).Прыналежнасць чалавека да Царквы, як да Хрыстовага Цела, становіцца першаснай ў параўнанні з вызначэннем этнічным. Хрысціяне працягваюць суадносіць сябе з пэўным народом, традыцыяй і культурай, але прыналежнасць да Нябеснай Айчыны заўсёды будзе мець непараўнальна важнейшае значэнне, ніж суаднесенасць чалавека з айчынай зямной. Такім чынам зацверджваецца першы полюс згаданай атныноміі.

Ідэйнае прыцяжэнне другога полюса канцэнтруецца на тым, што непасрэдным адрасатам наднацыянальнага Хрыстовага дабравесця з’яўляюцца не проста разрозненныя і раскіданыя па свету асобы, а менавіта народы. Вучні Хрыста атрымліваюць даручэнне: “Ідзіце і навучыце ўсе народы, хрысцячы іх у імя Айца і Сына і Святога Духа…” (Мф. 28,19). Гэта азначае, што семя хрысціянскай веры павінна прарасці на нацыянальнай глебе кожнага з народаў зямлі. У такім перасячэнні звышнацыянальнага хрысціянскага дабравесця з культурай і традыцыяй народаў адбываецца парадаксальнае спалучэнне двух амаль што супрацьлеглых пачаткаў. Хрысціянская ідэя ўранапалітызму (самавызначэння хрысціян грамадзянамі Нябеснай Айчыны (ουρανός — неба, стар.-грэч. πολίτης — грамадзянін)) знаходзіць сваю рэалізацыю не ў абстрактным косамапалітызме, а на пэўнай этнічнай і культурнай глебе. Чалавек, уваходзячы ў жыццё Нябеснай Айчыны не парывае сувязяў з культурай і традыцыяй свайго зямнога народу. Перад хрысціянінам стаіць задача напаўнення і апладнення традыцыйных форм культурнага жыцця свайго народа новым зместам Хрыстовага евангелля. Такое ўзаемадзеянне традыцыйнай культуры народа з аднаго боку, і хрысціянскага благавесця – з іншага, выявілася ў гісторыі народаў, прыняўшых хрысціянскую веру, наймацнейшым імпульсам для развіцця ўсіх галін культурнага жыцця: традыцый сямейнага побыту, архітэктуры, музыкі, выяўленчага мастацтва, адукацыі, эканомікі і г.д.

Тым не менш, застаецца пытанне: чаму хрысціянства пры вызначэнні ўзаемаадносін нацыянальнага і звышнацыянальнага аддае абсалютную дамінанту апошняму. Справа ў тым, што хрысціянства ад сваіх першапачаткаў знаходзячыся пэўным канфлікце з іудэйскай рэлігійна-нацыянальнай супольнасцю, адчула пагрозу гіпертрафіраванага нацыянальнага пачуцця, якое замыкаецца ў сваіх вузканацыянальных межах. У далейшай гісторыі нашай цывілізацыі аж да сучаснасці, мы маем шмат трагічных прыкладаў калі інтарэсы нацыі ўзводзілісяў нейкі абсалют і абвяшчаліся найвышэйшай каштоўнасцю, перад якой павінна саступіць усё іншае. Нацыя і яе інтарэсы падпарадкоўвалі жыццё асобы, грамадства, а разам з тым спрычыняліся да несправядлівых, а пад час бязлітасных і жорсткіх адносін у дачыненні да іншых народаў і супульнасцяў. Такі падыход з новазапаветнага пункту гледжання выяўляецца адной з форм ідаласлужэння і таму, натуральна, хрысціянства супрацьстаіць падобнага кшталту імкненням. Фактычна евангельскае благавесце расстаўляе прыярытэты, абмяжоўваючы магчымасці развіцця негатыўных ідэй і тэндэнцый, звязаных са скажонным асэнсаваннем ролі народа і нацыі.

Але ці заўсёды хрысціянскія канфесіі захоўвалі правільны баланс узаемаадносін нацыянальнага і звышнацыянальнага? Злучаючыся і зрастаючыся з культурай таго ці іншага народу хрысціянскае благавесце выклікала да жыцця нацыянальныя цэрквы і нацыянальныя хрысціянскія традыцыі, што адначасова спрыяла і стварэнню шэрагу нацыянальных дзяржаў. Узнікненне моцных нацыянальных хрысціянскіх традыцый і моцных дзяржаў нярэдка прыводзіла да таго, што іншыя народы, патрапіўшы ў сферу іхняга ўплыву, сутыкаліся са спробамі канфесіянальнага і нацыянальнага дыктату ў сферах рэлігійнага і культурнага жыцця. Нажаль, нярэдка тая ці іншая канфессіянальная плынь станавілася правадніком і інструментам насаджэння культуры, мовы і традыцый свайго народа на абшарах пражывання іншай этнічнай супольнасці. У падобных выпадках канфесія, фактычна, адмаўлялася ад звышнацыянальнага разумення хрысціянскага дабравесця і пачынала абслугоўваць нацыянальна-палітычныя памкненні сваёй дзяржавы ці этнасу, здраджваючы тым самым інтарэсам Айчыны Нябеснай. Часта такое насаджэнне нацыянальнай культуры праз рэлігію насіла гвалтоўны прымусовы характар, што самое па сабе супярэчыла духу хрысціянскай веры. Асабліва такая сітуацыя характэрная для тэрыторый судакранання этнічных і культурных межаў. Прыклад канфесіянальнай гісторыі Беларусі ў розныя пярыяды можа быць адным з найяскравейшых прыкладаў і мірнага суіснавання і канфрантацый розных нацыянальных і рэлігійных традыцый. Ёсць у беларускай гісторыі прыклады, калі менавіта релігійныя супольнасці станавілася інструментамі насаджэння сярод беларускага народа культуры, мовы, традыцый іншага народу, якія паступова выцяснялі на задворкі жыцця культуру нашага беларускаганарода, разам з яе найкаштоўнейшымі здабыткамі. У пэўны момант гісторыі Беларусі чужая культурная экспансія адкрыла шматвяковы перыяд, калі нашая культура, якая мела такі моцны падмурак, вымушана была інснаваць на перэфірыі, ў асяроддзі простага неадукаванага народа, змагацца за самое права існавання і самавызначэння.У такой гістарычнай рэтраспектыве выяўляецца своеасаблівасць сітуацыі духоўнага і культурнага жыцця Беларусі і беларускага народу. Нармальнае існаванне і плённае развіццё беларускай нацыі магчыма не пры сітуацыі знешняга культурнага дыктату ці перайманні іншых культур, а пры сітуацыі дбайнага захавання сваёй уласнай культурнай традыцыі, і пры ўмове адкрытага і плённага дыялога культур і духоўных традыцый без спробаў якога-кольвек падпарадкавання. Зразумела, што такі дыялог можа быць не простым, можа часамі пераходзіць у фазы вострых дыскусій і нават спрэчак, але ён з’яўляецца найважнейшай перадумовай міжкультурных і міжнацыянальных узаемаадносін.

Такія гістарычныя прыклады павінны ставіць перад сучасным беларускімі хрысціянскімі канфесіямі важнае пытанне пра тое, якую ролю на сучасным этапе жыцця нашага грамадства і дзяржавы могуць і павінны выканаць рэлігійныя супольнасці. Гісторыя паказала, што роля медыятараў чужых культурных ці палітычных уплываў – вельмі сумнеўны шлях для цэркваў, якія здзяйсняюць сваё служэнне ў асяроддзі беларускага народу. Пакліканне беларускіх цэркваў палягае ў тым, каб раскрыць Хрыстова евангельскае дабравесце менавіта ў культуры і традыцыі беларускага народу. Тым больш, цяперашні стан беларускай культурнай традыцыі і беларускай мовы ставіць прынцыповае пытанне пра іх выжыванне. Таму і беларускія цэрквы павінны выканаць сваю гістарычную ролю падтрымкі і развіцця нацыянальнай культуры і мовы. Без належнага стану сваёй нацыянальнай культуры дыялог з іншымі культурамі становіцца па просту немагчымым з тае прычыны, што, фактычна, знікае адзін з суб’ектаў такога дыялогу. Умацаванне і развіццё культуры і духоўнай традыцыі свайго народу – адна з жыццёва важных задач усяго беларускага грамадства і рэлігійных супольнасцей у тым ліку.

Прымаючы актыўны ўдзел у захаванні і развіцці культуры свайго народа, мы павінны асцерагацца і іншай крайнасці. Хрысціянская абшчына не павінна даваць пажыўную глебу для развіцця шавіністычных і нацыяналістычных ідэй. Хрысціянства, шануючы і спрыяючы развіццю нацыянальных культур і традыцый, ніколі не павінна забывацца на перспектыву звышнацыянальнага разумення сваёй сутнасці. У хрысціянскім асяроддзі недапушчальныя зневажальныя выказванні ці адносіны да іншых народаў і людзкіх супольнасцяў. Шавінізм, падагрэты пад час скажонымі рэлігійнымі пачуццямі ці ўяўленнямі, часта бачыць свой народ і сваю культуру лепшай і вышэйшай ніж культура і традыцыі іншых народаў, мае ідэалагічную накіраванасць да канфрантацыі, апраўдвае экспансію, ці ўвогуле адмаўляе права на існаванне іншых народаў і культур. Такое стаўленне абсалютна непрымальнае для хрысціяніна і такія падыходы відавочна супярэчаць фундаментальнаму хрысціянскаму бачанню мірнага суіснавання народаў і людскіх супольнасцей, ды і самой прыродзе хрысціянскай царквы. Прыклады вялікіх міссіянераў хрысціянскай гісторыі яскрава сведчаць пра тое, што кожны, нават самы маленькі народ, мае Богам данае права на сваё існаванне, развіццё сваёй мовы і культуры. І адваротны прыклад – псеўдамісіянерства звязанае з культурнай экспансіяй і палітыкай каланіялізма на доўгія стагоддзі адварочвала людзей ад хрысціянскай веры, ў якой народы пачыналі бачыць пагрозу сваёй культурнай ідэнтычнасці і палітычнай незалежнасці. Агрэсіўныя нацыянальныя ідэалогіі і іх прапаганда відавочна выяўляюцца адной з форм адыхода ад першаасноў хрысціянскай веры і хрысціянскага светапогляду. Сімптом глыбокага крызісу хрысціянскай абшчыны — прысутнасць у яе асяроддзі адэптаўтых дэструктыўных ідэалогій, якія прыкрываюцца той ці іншай хрысціянскай традыцыяй ізамест паслання міру пачынаюць прапагандаваць прыпраўленныя псеўдарэлігійнай матывацыяй заклікі да нянавісці і канфрантацыі. Усё гэта стварае нездаровую атмасферу недаверу і варожасці. У сітуацыі Беларусі развіццё сітуацыі ў такім рэчышчы можа мець для нашых цэркваў і для нашага грамадства папросту фатальныя наступствы. Спробы замены хрысціянскай веры ідэалогіямі здольна парушыцьяк згоду царкоўную, так і зладжанасць грамадскага жыцця.

Хрысціяне, згодна з духам і зместам Евангелля, пакліканы да захавання міру, згоды і ўзаемапавагі. Сапраўдныя хрысціянскія абшчыны павінны мець выразную накіраванасць да выбудовы адкрытага, шчырага і свабоднага дыялогу паміж рознымі веравызнаўчымі, культурнымі і нацыянальнымі традыцыямі. Ідучы па такім шляху міра, хрысціяне змогуць быць здольнымі выканаць запаведзь Госпада Іісуса пра захаванне і памнажэнне міру, любові ды ўзаемапавагі сярод народаў зямлі, а разам з тым стаць надзейнаю перашкодаю для спробаў сіл зла ўнесці разлад і варожасць у жыццё чалавецтва.

Протаіерэй Георгій РОЙ

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі