Эксперт: сёння ў пытанні Томасу “мяч на баку Ўкраіны”

974106-600x337

Апошнія навіны з рэзідэнцыі Канстанцінопальскага Патрыярхату ўсяляюць упэўненасць у прыхільнікаў ўкраінскай аўтакефаліі. Між тым у самой Украіне ёсць шэраг сур’ёзных перашкод на шляху стварэння Памеснай Праваслаўнай Царквы. Пра гэта ў інтэрв’ю з балгарскім багасловам, прафесарам Іванам Стаянавым.

— Сёння погляды усяго праваслаўнага свету, і не толькі праваслаўнага, прыкаваныя да Канстанцінопаля і Кіева. Як Вы ацэньваеце апошнія падзеі, сінаксіс, а асабліва сустрэчу Сусветнага патрыярха Варфаламея і Кірыла?

— На маю думку, нічога звышнатуральнага, сенсацыйнага не адбылося. Не ўдаючыся ў гістарычныя падрабязнасці, магу сказаць, што пазіцыя Канстанцінопаля ў дачыненні да Кіеўскай мітраполіі і кананічных межаў Маскоўскага Патрыярхату была сфарміравана яшчэ ў канцы XVII — пачатку XVIII стагоддзяў і з гэтага часу практычна не змянілася. Іншае пытанне — гэта магчымасць рэальнага ўплыву Канстанцінопальскага патрыярхату на змяненне фактычнай сітуацыі: падчас існавання Асманскай імперыі, Расійскай імперыі Сусветны патрыярхат быў не ў стане штосьці змяніць, але як толькі ўмовы мяняліся, адбываліся канкрэтныя дзеянні. Напрыклад — наданне аўтакефаліі Польскай Праваслаўнай Царкве менавіта на падставе кананічнай юрысдыкцыі Канстанцінопаля над Кіеўскай мітраполіяй. Ну і пазіцыя паўсюднай патрыярхіі на Усеправаслаўнай нарадзе 1948 года ў Маскве варта ўзгадаць, бо Канстанцінопальскі патрыярх адмовіўся ад асабістага ўдзелу.

— Аднак 31 жніўня, як нам здаецца, размова была дастаткова жорсткай…

— Менавіта так, бо, як адзначаюць практычна ўсе эксперты і аналітыкі, палітыка кампрамісаў, якую праводзіў патрыярх Варфаламей у дачыненні да Маскоўскага патрыярхату ў плыні апошніх дзесяцігоддзяў, скончылася крахам яшчэ ў 2016 годзе, калі РПЦ адмовілася ад удзелу ва Усеправаслаўным саборы на Крыце. Акрамя таго, нягледзячы на ​​ўсе запэўніванні, Маскоўскі Патрыярхат так і не змог за больш чым 25 гадоў вылечыць падзел Праваслаўя ва Ўкраіне, наадварот, падзел толькі павялічваўся, а Маскоўскі Патрыярхат стабільна губляў ўплыў ва ўкраінскім грамадстве.

— Магчыма тут паўплывала анексія Крыма і вайна на Данбасе?

— На мой погляд, гэтыя падзеі з’явіліся толькі дадатковым каталізатарам, калі працэсы ў грамадстве пачалі адбывацца значна хутчэй. Але, калі мы паглядзім на сацыялогію, і да вайны Маскоўскі Патрыярхат ва Украіне стабільна губляў давер грамадства і вернікаў. Так, працэс быў павольны, але ён адбываўся. І гэта пры тым, што з 1992 года і да 2014-га ўкраінская ўлада дэ-факта была на баку Маскоўскага Патрыярхату.

— Што ж, на Ваш погляд, паўплывала на такую ​​жорсткую пазіцыю Сусветнага патрыярха, на рэзкае змяненне яго пазіцыі ва «ўкраінскім пытанні»?

— Я ўжо адзначаў, што пазіцыя адносна кананічнай прыналежнасці Кіеўскай мітраполіі была даўно сфармавана і не змянялася. Але для адказу на гэта пытанне я хачу звярнуць увагу на словы Маскоўскага патрыярха Кірыла: «Свет змяніўся». Сапраўды, у свеце, асабліва ў Сусветным Праваслаўі, адбыліся грандыёзныя змены, якія і далі магчымасць Канстанцінопалю быць жорсткім.

Па-першае, распаўся т.зв. «Сацыялістычны лагер» і СССР, якія дазвалялі Маскве фактычна кантраляваць большасць Памесных Праваслаўных Цэркваў. Сёння гэтага ўжо няма. Вядома, мы можам казаць пра прарускія сентыменты асобных іерархаў, але рэальна магчымасць палітыка-рэлігійных маніпуляцый з боку Маскоўскага Патрыярхату мінімізавалася, а аўтарытэт Канстанцінопальскага патрыярха стаў значна большы, што паказаў Усеправаслаўны сабор 2016 года. Ужо відавочна, што Маскве не атрымаецца ініцыяваць глабальны крызіс ў сусветным праваслаўі.

Па-другое, адсутнасць практычных канструктыўных прапаноў з боку патрыярха Кірыла. Наколькі я ў курсе, быў стары спіс аргументаў «супраць» і ніякіх спроб знайсці рэальнае рашэнне «ўкраінскага крызісу», пераадолець падзел. Як справядліва было заўважана, немагчыма трымаць мільёны людзей па-за Усяленскім Праваслаўем толькі праз амбіцыі Маскоўскага Патрыярхату. Таму размова, хоць і была доўгай, практычна не атрымалася.

— Менавіта вынік перамоваў Канстанцінопальскага і Маскоўскага патрыярхаў, рашэнне сінаксісу, даюць сёння большасці ўкраінскіх СМІ, журналістам, карыстальнікам сацыяльных сетак, іерархам і святарам Кіеўскага Патрыярхата, казаць, што Томас практычна ўжо ёсць. Як Вы пракаментуеце гэтыя сцвярджэнні?

— Да майго жалю, я пакуль не бачыў аб’ектыўнай украінскай аналітыкі адносна працэсу надання Томасу. Фактычна тут прадстаўленыя толькі два погляды: тыя, хто катэгарычна «за», і тыя, хто катэгарычна «супраць». У першым выпадку мы бачым поўны аптымізм і ігнараванне праблем, у другім — поўнае адмаўленне відавочнага і прыдуманыя праблемы.

— Давайце пагаворым пра тых, хто падтрымлівае аўтакефалію, бо аргументы праціўнікаў добра вядомыя, а Сусветны патрыярх даў на іх вычарпальны адказ.

— Давайце пачнем з яснай пазіцыі Канстанцінопаля, якую большасць прыхільнікаў аўтакефаліі чамусьці часта забываюць. А менавіта з таго, што Сусветны патрыярхат збіраецца не проста «легалізаваць» Кіеўскі Патрыярхат або Украінскую Аўтакефальную Праваслаўную Царкву, або (і) праўкраінскую частку Маскоўскага Патрыярхату ва Украіне. Гаворка ідзе пра глабальнае і канчатковае вырашэннае праблемы падзелу ўкраінскіх праваслаўных — стварэнне новай Праваслаўнай Царквы на базе аб’яднання ўсіх тых, хто падтрымлівае стварэнне Памеснай Праваслаўнай Царквы ва Ўкраіне. Пакуль я не бачу рэальнага аб’яднальнага працэсу сярод праваслаўных у Украіне. Так, кожная юрысдыкцыя (УПЦ КП і УАПЦ — рэд.) у асобнасці звярнулася да Ўсяленскага патрыярха, таксама выказаліся за аўтакефалію шэраг іерархаў і святароў Маскоўскага Патрыярхату ва Украіне, але ніякіх рухаў да аб’яднання зроблена не было. Больш за тое, мае крыніцы ў Канстанцінопальскім патрыярхаце кажуць пра правал нават нефармальных кансультацый зацікаўленых украінскіх бакоў.

— Сёння большасць украінцаў ўпэўнена, што базай для новай царквы можа быць менавіта Кіеўскі Патрыярхат…

— Сапраўды, сёння Кіеўскі Патрыярхат — гэта найбольшая па колькасці і найлепш арганізаваная альтэрнатыўная ўкраінская Царква, якая дамагаецца прызнання сваёй кананічнасці. Аднак, на вялікі жаль, у сучасным стане ён (Кіеўскі Патрыярхат — рэд.) не можа быць базай аб’яднання. Гэта не толькі мая думка, але і шэрагу маіх сяброў з Канстанцінопальскага патрыярхату. Паспрабую прывесці некалькі найбольш важкіх аргументаў.

Па-першае, хоць гэта і балюча чуць шэрагу маіх украінскіх сяброў, Кіеўскі Патрыярхат практычна з’яўляецца ўкраінамоўным клонам Рускай Праваслаўнай Царквы 80-х гадоў ХХ ст. Таму ён, як гэта было і з РПЦ савецкага перыяду, пабудаваны на аўтарытарна-таталітарнай мадэлі кіравання, якая дэ-факта замыкаецца на адным чалавеку — патрыярху Філарэце. Магчыма, што такая мадэль была найбольш эфектыўнай у 90-х гадах, на момант станаўлення Царквы, піка супрацьстаяння з Маскоўскім Патрыярхатам і грэка-каталікамі ў Галіцыі, але сёння яна ўжо з’яўляецца відавочна рэгрэсіўнай, бо не прадугледжвае іншай мадэлі аб’яднання праваслаўя, акрамя далучэння да сваёй структуры. Натуральна, што ў іншых суб’ектаў працэсу аб’яднання маюцца небеспадстаўна асцярогі за свой лёс у выпадку прыняцця менавіта мадэлі «далучэння».

Напрыклад, што будзе з тымі архірэямі і святарамі УАПЦ, якія ў свой час былі выгнаныя (сышлі) з Кіеўскага Патрыярхату? Ці застануцца яны кіруючымі, або, як гэта ўжо было раней, будуць пераведзеныя ў разрад настаяцеляў храмаў без тытула? Што будзе з навучальнымі ўстановамі УАПЦ? А якая доля будзе ў архірэяў (і святароў) аўтакефальнай групы Маскоўскага Патрыярхату ва Ўкраіне пры далучэнні? Пакуль ясных адказаў і гарантый з боку Кіеўскага Патрыярхату мы не пачулі.

Наадварот, на працягу некалькіх апошніх месяцаў Кіеўскі Патрыярхат даваў ясныя сігналы аб намеры дамінавання і гульні выключна па сваіх правілах. Так, калі яшчэ ў канцы зімы і пачатку вясны 2018 года яго афіцыйныя прадстаўнікі казалі пра «аб’яднальны Памесны сабор, на якім будзе абраны прадстаяцель», дык ужо летам размова ішла выключна аб «аб’яднальным архірэйскім саборы, на якім будзе абраны прадстаяцель». А гэта істотная розніца, бо на памесным саборы будуць прадстаўнікі духавенства, манаства і свецкіх, а на архірэйскім — выключна архірэі. Простае большасць архірэяў Кіеўскага Патрыярхату робіць архірэйскі сабор чыстай фармальнасцю, а епіскапат УАПЦ і (магчыма) частка епіскапату Маскоўскага Патрыярхату, якія на сёння адкрыта падтрымалі Украінскую Памеснасць, простымі статыстамі.

Пры гэтым старшыня прэс-цэнтра Кіеўскага Патрыярхату архіепіскап Яўстраці (Зара) і сам патрыярх Філарэт у сваіх інтэрв’ю адназначна назвалі імя будучыні прадстаяцеля аб’яднанай Украінскай Царквы, якая атрымае Томас, — патрыярх Філарэт.

На маю думку, гэта досыць дэструктыўная пазіцыя на перамовах пра аб’яднанне, бо змяшчае вялікую рызыку расколу нават новай, прызнанай Сусветным патрыярхатам, структуры, што будзе крахам яго намаганняў. І гэта вельмі добра разумеюць у Канстанцінопалі.

Па-другое, мне прыйшлося нядаўна чытаць адзін аналітычны матэрыял на рускамоўнай версіі партала РЫСУ, дзе гаварылася, што Кіеўскі Патрыярхат не мае праблем з іншымі Памеснымі Цэрквамі. Але гэта далёка не так. Канстанцінопаль неаднаразова ўказваў Кіеўскаму Патрыярхату на некалькі ключавых праблем, якія трэба будзе вырашыць да аб’яднання, а тым больш да атрымання Томас. Сутнасць гэтых праблем — кананічныя структуры Кіеўскага Патрыярхату на тэрыторыі іншых памесных Цэркваў, у першую чаргу — у Расіі і Малдове, якія не могуць быць прызнаныя Канстанцінопалем законнымі і легалізавацца.

Па-трэцяе, Канстанцінопаль выразна і недвухсэнсоўна сказаў, што прызнае выключна Кіеўскую мітраполію і будзе ўручаць Томас «Кіеўскаму мітрапаліту». Толькі пасля атрымання Томасу Прадстаяцель новай памеснай Царквы можа быць паднесены да сану патрыярха. Таму на аб’яднальным саборы, нават архірэйскім, можа быць абраны прадстаяцель выключна з тытулам «Мітрапаліта Кіеўскага». Пакуль мы не пачулі ад Кіеўскага Патрыярхату гатоўнасць пайсці на такі крок.

— Вы выказалі крытыку ў адрас Кіеўскага Патрыярхату, а адносна іншых удзельнікаў аб’яднальнага працэсу таксама ёсць крытычныя заўвагі?

— Дастаткова дзіўным з’яўляецца пазіцыя т.зв. «Аўтакефальнай групы» Маскоўскага Патрыярхату ва Украіне. З аднаго боку, яны адкрыта, у СМІ, заяўляюць сваю падтрымку Томасу і стварэнню адзінай памеснай Царквы, з другога — ніяк рэальна не падключаюцца да гэтага працэсу. Напрыклад, наколькі я дасведчаны, ім не раз прапаноўвалі перайсці ў Канстанцінопальскі патрыярхат і стаць ядром аб’яднальнага працэсу. Падобны пераход з адной памеснай Царквы ў іншую ніякім чынам не парушае каноны і нават не можа быць аспрэчаны Маскоўскім Патрыярхатам, бо яны атрымалі цалкам кананічныя (з пункту гледжання МП — рэд.) хіратоніі і ніколі небылі «раскольнікамі». Яны нават не называюць той момант, калі афіцыйна далучацца да працэсу стварэння Памеснае Царквы. Натуральна, што гэта выклікае абгрунтаваны недавер як патэнцыйных партнёраў, так і Канстанцінопальскага патрыярхату.

Што тычыцца УАПЦ, дык тут мы маем пазіцыю практычна аналагічную пазіцыі Кіеўскага Патрыярхату, а менавіта адсутнасць перамоўнай ініцыятывы, крытыка апанентаў-партнёраў, нежаданне шукаць шляхі кампрамісаў і прымірэння. Акрамя таго, выклікае здзіўленне хіратонія новых архірэяў практычна ў нікуды, толькі для колькасці на будучым аб’яднальным саборы. Наогул мне вельмі цяжка меркаваць аб працэсах у УАПЦ, бо гэтая юрысдыкцыя практычна не прадстаўленая ў медыяпрасторы, яе прэс-служба не каментуе афіцыйную пазіцыю прадстаяцеля і епіскапату адносна аб’яднання.

— Вы ведаеце, што ўкраінскія СМІ і прадстаўнікі Цэркваў, ужо некалькі разоў «пераносілі» дату надання Томасу. Цяпер называецца дата 14 кастрычніка, свята Пакрова Прасвятой Багародзіцы. Якое Ваша меркаванне?

— Нават калі судзіць выключна па інфармацыі адкрытых крыніц, Канстанцінопальскі патрыярхат практычна максімальна выканаў дзеянні, неабходныя для надання Томасу. Цяпер застаецца нявырашаным галоўнае пытанне — аб’яднанне УПЦ КП, УАПЦ і часткі УПЦ МП. Ці змогуць усе зацікаўленыя ў Украінскай Памеснасці адкінуць асабістыя амбіцыі, сесці за стол перамоваў і выпрацаваць канструктыўную пазіцыю, прымальную для Канстанцінопальскага патрыярхату, да кастрычніка? Гэта пакажа час. Зараз, калі можна так выказацца, «мяч на баку Ўкраіны».

Стамбул 5 верасня 2018 г.

Казала Юлія Папова.

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар МТС: +37529 566 45 53. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі