Чын Крыжовага шляху у Беларускай Традыцыі

goryachev_9
Фота: pravmir.ru

Сёння, калі прыйшоў час Вялікага посту, праваслаўныя ды каталікі па традыцыі праводзяць так званы «Крыжовы шлях» — малітоўны ўспамін пра пакуты Збавіцеля. На вялікі жаль, дадзеная традыцыя выклікае крытыку часткі праваслаўных святароў і вернікаў, якія бачаць у ёй толькі водгалас «лацінізацыі» і «выключна каталіцкіх практык», «адыход ад беларускіх хрысціянскіх традыцый». У дадзеным невялікім даследаванні мы паспрабуем раскрыць гісторыю служэння «Крыжовага шляху» ў Кіеўскай мітраполіі.

Трэба адзначыць, што малітоўныя працэсіі па вуліцах Святога горада праходзілі даўно. Мабыць, самае старое іх апісанне нам пакінула паломніца Эгер у сваіх цыдулках аб падарожжы, т.зв. Itinerarium або Peregrinatio ad Loca Sancta («Пілігрымка да Святым месцах»), напісаных, верагодна, у 381-384 гадах [1]. Паводле апісання хрэсны ход Іерусалімскіх хрысціян пачынаўся зацемна з малітваў у Гефсіманскім садзе. “Пасля гэтага ідуць з песнямі пешшу ў горад, прыходзяць да брамы ў той час, калі чалавек пачынае распазнаваць чалавека, затым ідуць пасярод усяго горада ўсе да аднаго — старцы і маладыя, багатыя і бедныя … да Крыжа”. Па словах аўтара, дадзеная працэсія праходзіла толькі раз у годзе — у Вялікую Пятніцу.

Несумненна, што сам старажытны чын «Крыжовага шляху» сфармаваўся ў Іерусалімскім патрыярхаце пад уплывам евангельскіх тэкстаў. У чатырох евангелістаў мы сустракаем апісанне таго, як ішоў да месца пакарання Гасподзь асуджаны на смерць сінедрыёнам: “І І калі назьдзекаваліся зь Яго, зьнялі зь Яго пурпуру і апранулі Яго ў адзежу Ягоную, і павялі Яго на крыжаваньне. Выходзячы, спаткалі яны аднаго Кірынеяніна, імем Сымон: яго і прымусілі несьці крыж Ягоны. І прыйшоўшы на месца, якое называецца Галгофа, што азначае «месца чарапоў», далі Яму піць воцату, зьмяшанага з жоўцю; і, пакаштаваўшы, не хацеў піць”(Мц. 27, 31-34). “А калі насьмяяліся зь Яго, зьнялі зь Яго пурпуру, адзелі Яго ў Ягонае адзеньне і павялі Яго, каб крыжаваць Яго. І прымусілі праходжага нейкага Кірынеяніна Сымона, бацьку Аляксандравага і Руфавага, які ішоў з поля, несьці крыж Ягоны. І прывялі Яго на месца Галгофу, што азначае: «месца чарапоў» (Мк. 15, 20-22). “І калі павялі Яго, дык, захапіўшы нейкага Сымона Кірынеяніна, які ішоў з поля, усклалі на яго крыж, каб нёс за Ісусам. Вялі зь Ім на сьмерць і двух зладзеяў. І калі прыйшлі на месца, называнае Лобным, там укрыжавалі Яго і зладзеяў, аднаго з правага, а другога зь левага боку” (Лк. 23, 26, 32-33). “Тады нарэшце ён аддаў Яго ім на крыжаваньне. І ўзялі Ісуса і павялі. І, нясучы крыж Свой, Ён выйшаў на месца, называнае Лобным, па-Габрэйску Галгофа” (Ян. 19, 16-17). Пры гэтым шэраг даследчыкаў адзначае, што ў старажытнасці шанаванне «Крыжовага шляху» насіла літургічны характар [2].

Большасць праваслаўных даследчыкаў упэўненыя, што менавіта праз старажытную традыцыю падобны чын трапіў і ў старажытны Іерусалімскі тыпікон, што, на думку прафесара Дзмітрыеўскага, «быў створаны манахамі — Спудзеем у Іерусаліме, пры храме Уваскрэсення» [3]. Пазней, менавіта на падставе гэтага Статута спрабуе правесці богаслужбовую рэформу Канстанцінопальскі патрыярх Філафей.

З XII ст. Іерусалімскі статут распаўсюджваецца ў Візантыйскай імперыі, перш за ўсё Канстанцінопалі, Афоне і пачынае выціскаць Студыцкі Статут. Ведаючы сувязі княстваў Кіеўскай Русі з Канстанцінопалем, можна меркаваць і адначасовае пранікненне Іерусалімскага Статута ў Кіеўскую праваслаўную царкву. Падобны тэзіс вылучалі і расейскія даследчыкі ў пачатку ХХ ст. [155, ст.19].

Цэнтрам перакладу Іерусалімскага Статута патрыярха Філафея на славянскую мову быў Афон. У 1331 г. «грэшны Раман, кульгавы душэўна і цялесна», зрабіў пераклад Іерусалімскага Тыпікону (Статута) для сербскага Хіландарскага манастыра на Афоне. [5] Але пераклад «грахоўнага Рамана» быў не першым сербскім перакладам Іерусалімскага Статуту. Яшчэ у 1319 году Канстанцінопальскую версію Іерусалімскага Статута пераклаў для сваёй саборнай царквы сербскі архіепіскапНікадзім [6]. Другою чвэрцю XIV стагоддзя датуецца і трэці сербскі пераклад Іерусалімскага Статуту, больш блізкі да рэдакцыі архіепіскапа Нікадзіма, чым рэдакцыі Рамана, і вядомы пад назвай Бечкерэцкага Тыпікону [7].

Перакладалі новы Іерусалімскі Статут і балгарскія манахі — старцы Ян і Язэп. Па сведчанні свайго вучня Мяфодзія, старац Ян з Лаўры святога Апанаса пераклаў, сярод іншых богаслужбовых кніг, Іерусалімскі Тыпікон [8].

Безумоўна, што існуе і «рускі» пераклад Іерусалімскага Статута патрыярха Філафея. Яго з’яўленне ў Кіеўскай Праваслаўнай Царквы звязваюць з імем Кіеўскага мітрапаліта Аляксея (1354-1378 гг.), Што на працягу 1353-1356 гадоў двойчы наведваў Канстанцінопаль і даволі доўга жыў у ім. Ён быў дабраслаўлёны на мітрапаліта Кіеўскага Канстанцінопальскім патрыярхам Філафеем (1353-1355 гг., 1364-1376 гг.) у чэрвені 1354 года. Аднак перакладчыкам Іерусалімскага Тыпікону лічаць спадчынніка мітрапаліта Алексія на Кіеўскай кафедры — мітрапаліта Кіпрыяна (1378 — 1406) [9].

Прыкладам пастаянных кантактаў Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі з Іерусалімскім Патрыярхатам ёсць і жыццяпіс святой Еўфрасінні Полацкай, што ў канцы жыцця здзейсніла паломніцтва ў Іерусалім і там памерла. Стаўленне Іерусалімскага патрыярха да святой Еўфрасінні паказвае, што ён быў добра знаёмы з яе дзейнасцю ў Полацку, а гэта немагчыма без пастаянных і ўстойлівых кантактаў [10].

Несумненна, што Кіеўскае праваслаўе прыняла не толькі Іерусалімскі Тыпікон, але і шэраг звычаяў Іерусалімскай Царквы. Ужо ў рукапісах Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі другой палове XVI стагоддзя мы знаходзім згадкі пра глыбокае шанавання «Пакутаў Хрыстовых», якія ўваходзілі ў богаслужэнне Вялікай Пятніцы асобным чынам [11].

Замацаванню богаслужэння «Крыжовага шляху» ў Кіеўскім праваслаўі спрыялі і кантакты з Рымскім Касцёлам, што ўжо ў пачатку XV стагоддзя ўсталяваў цыкл з 12 стаянняў, які пачынаецца з прысуду Хрыста на смерць. Дадзены чын утрымліваўся ў францішканскім рукапісы з Сан Трыдэн (Saint Truiden), што ў Бельгіі. Пышныя богаслужбы «Крыжовагашляху» звярнулі на сябе ўвагу праваслаўных, тым больш што яны мелі прыклад з старажытнай традыцыі Іерусалімскай Царквы.

Аднак, калі Заходняя традыцыя служэння «Крыжовага шляху» была, хутчэй, падобная на тэатралізаванага дзейства, падчас якога багата святароў (часам апранутых у адпаведныя строі) па ролях чыталі ўрыўкі з Страснага Евангельскага цыклу, суправаджалася музыкай і спевамі, а праваслаўныя пераймалі строгую традыцыю іерусалімскага праваслаўя. Дадзеная традыцыя, якая жывая і сёння, прадугледжвала журботны хрэсны ход па месцах пакутаў Збавіцеля. Па апісаннях, галоўным чынам Віленскага праваслаўнага брацтва канца XVІІ — пачатку XVIII стагоддзяў, праваслаўны варыянт «Крыжовага шляху» быў цыклам кароткіх малебнаў, якія суправаджаліся чытаннем Евангелля і кароткіх казанняў. Пры гэтым, як адзначаюць даследчыкі, «уласна самога руху часцяком не было, падобнае набажэнства здзяйснялася ўнутры храма, каля крыжа або іконы Страсцей Збаўцы». Пры гэтым апісваецца і традыцыя хроснага ходу вакол царквы ў Вялікую Пятніцу з успамінам Страсцей Хрыстовых, на якім чыталіся ўрыўкі з Евангелля [12].

Акрамя таго, кажучы аб праваслаўным характары “Крыжовай дарогі”, неабходна адзначыць, што многія даследчыкі хрысціянскага богаслужэння кажуць, што ў перыяд з XIV па XVII стагоддзя пытанне аб духоўнай карысці суперажывання пакутам Хрыста падымалася не толькі ў заходнім багаслоўі. У сувязі з гэтым з’яўленне “Крыжовага шляху”, а затым Пасіі ў праваслаўным набажэнстве ўжо бачыцца не проста паўторам заходняй традыцыі, але самабытным асэнсаваннем сур’ёзнага духоўнага пытання, прычым асэнсаваннем відавочна аскетычным.

У праваслаўным разуменні датычнасць пакутам Хрыста выяўляецца перш за ўсё са слоў апостала Паўла пра неабходнасць крыжаваць плоць «з пажадлівасцю і пажаданнямі» (Гал. 5:24). Словы і змест малітвы, а зусім не эмацыйнае перажыванне датычнасці гістарычнаму моманту, маюць галоўнае і першараднае значэнне ў гэтым набажэнстве для праваслаўнага хрысціяніна. Нам не дадзена было прысутнічаць пры пакутах і смерці Госпада Ісуса Хрыста. І служба «Крыжовага шляху» не пераносіць нас у тыя далёкія часы, калі Гасподзь пакутаваў на крыжы. Яна, паказваючы на вобраз Хрыстовых пакут ды  смерці, як метраномам прымушае выверыць нам свой духоўны стан. Ці прымаем мы на сябе добраахвотны крыж самаадрачэння і шляху за Хрыстом? Ці здольныя мы, як і Хрыстос, таксама пакорліва і спакойна пераносіць крыўды і абразы ад нашых блізкіх і далёкіх? Ці можам мы так жа, як і Хрыстос, шчыра маліцца за нашых крыўдзіцеляў? Ці хапае ў нас сілаў добраахвотна крыжаваць свае страсці, жадання плоці і грахоўныя намеры, прыпадабняючыся Хрысту, які добраахвотна прыняў Укрыжаванне і смерць за нас? Калі гэта так, тады мы сапраўды становімся саўдзельнікамі Хроснай Ахвяры Збаўцы, бо  праведнасць сама па сабе з’яўляецца вялікім подзвігам, яна заўсёды звязана з адсячэннем сваёй волі, барацьбой з пажадлівасцю і прыпадабненнем Хрысту. Калі ж не жадаем мы праведнасці, тым самым мы выракаемся Хрыста. І нашы грахі робяцца падобныя тым язвам, якія наносілі Хрысту Яго каты і забойцы. Пра гэта як раз і гаворыцца ў акафісце Страсцям Хрыстовым: «Ведаю, Госпадзе, ведаю, чаму чырвоныя Твае рызы, гэта я сваімі грахамі параніў цябе».

У XVII ст. свяціцель Пётр Магіла творча перапрацаваў Кіеўскі праваслаўны варыянт «Крыжовага шляху», створаны на падставе старажытнай Іерусалімскай традыцыі, ды стварыў чын Пасій. У гэтай службе няма аніводнай песні ці тэксту, якая супярэчыць праваслаўнай дагматыцы. Усе песні ўзятыя з Поснай Трыёдзі, з богаслужэння Вялікай Пятніцы. Хутчэй за ўсё, частка з іх прысутнічала і ў Кіеўскім праваслаўным чыне «Крыжовага шляху». З яго ж, на нашу думку, узятыя ўрыўкі Евангелля.

Агулам, на нашу думку, у Беларускай праваслаўнай традыцыі захоўваліся два богаслужэнні: Крыжовы шлях і Пасіі. Але ў далейшым, пасля анексіі Кіеўскай праваслаўнай мітраполіі Маскоўскім Патрыярхатам, чын “Крыжовага шляху” паступова знікае, аддаючы перавагу Пасіі.

Спасылкі:

1. Эгерия. Паломничество ко Святым местам (Peregrinatio ad Loca Sancta). М., 1993. Ст. 97

2. Епископ Егорьевский Марк, викарий Московской епархии. Крестный путь или Виа Долороза? // Журнал «Православный паломник». № 2 (15), 2003. Ст. 22

3. Дмитриевский А. А. Древнейшие патриаршие типиконы: Святогробский Иерусалимский и Великой Константинопольской Церкви. Киев, 1907. Ст.213

4. Греков А.М. Опыт исследование древней рукописной книги в России от ХІ столетия. Чита, 1916. Ст. 19

5. Мирковиh Л. Романов типик // Зборник Матице Српске за друштвене науке. Нови Сад, 1956, No13—14. Ст. 47-59

6. Мирковиh Л. Типик архиепископа Никодима // Богословле I (XVI). Београд, 1957. Ст. 12-19; Мирковиh Л. Типик архиепископа Никодима // Богословле II (XVII). Београд, 1958. Ст. 69-88

7. Веселинов И. Бечкеречки типик 14 века // Симпозиум 1100-го годишнина од смртта на Кирил Солунски. Ckopje, 23-25 Maj 1969. Кн. 2. Ckopje, 1970. Ст. 35-49

8. Сырку П. К истории исправления книг в Болгарии в XIV веке. Время и жизнь патриарха Евфимия Терновского. Т.1, ч. 1. СПб., 1889. Ст. 456-457.

9 Красносельцев Н. Сведения о некоторых литургических рукописях Ватиканской библиотеки. Казань, 1885. Ст. 173

10. Повесть Евфросинии Полоцкой: Из сборника 16 века Троицкой лавры // Памятники старинной русской литературы, издаваемые графом Григорием Кушелевым-Безбородкою. Под ред. Н.Костомарова. Вып. IV. СПб., 1860. Ст. 176 – 177.

11. Описание библиотеки Супрасльского, бывшего униатского, а ныне Православного монастыря. Спб.,1897. Ст. 87.

12. Документы, повествующие о …. Православных братствах Литвы и Польши, М., 1994. Ст. 97 – 101.

Прат. Сяргей Горбік (ПЦУ).

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі