Перш, чым распачаць пераклад Бібліі…

biblДля сучасных перакладчыкаў, перш чым распачаць пераклад Святога Пісання, неабходна звярнуцца непасрэдна да тэксту арыгінала. Нажаль, гэта немагчыма.

Калі гаворка ідзе пра Новы Запавет, то мы мы можам адшукаць у музеях і бібліятэках свету шматлікія папірусы, унцыяльныя рукапісы, мінускульныя рукапісы, лекцыянары, кодэксы, якія ўтрымліваюць толькі ўрыўкі біблейскага тэксту, датаваныя рознымі стагоддзямі і ў рознай ступені захаванасці.

На сёння вядома 127 папірусаў, 322 унцыяльныя рукапісы, 112 грэцкія мінускульныя рукапісы, 2768 лекцыянарныя кодэксы. Усе яны сістэматызаваныя ў каталозе праз інстытут даследвання Новага Запавету ў Мюнстары.

Найбольш старажытнымі рукапісамі Новага Запавету лічацца Александрыйскі, Ватыканскі і Сінайскі кодэксы. Усе яны датуюцца (палеаграфічна, гэта значыць, на падставе «стылю почырку») IV стагоддзем нашай эры. Мова кодэксаў – грэцкая. У выніку аналізу гэтых кодэксаў і быў выпрацаваны асноўны тэкст Новага Запавету, даступны кожнаму.

З тэкстам Старога Запавету больш складаная сітуацыя. Да таго, як новазапаветная Царква прызнала іх неад’емнай часткай свайго Святога Пісання, яны ўжо доўгі час шанаваліся і распаўсюджваліся ў габрэйскім свеце. Самыя старажытныя часткі Старога Запавету: Пяцікніжжа, кніга Ісуса Навіна, кніга Суддзяў, шэраг прароцкіх кніг – былі створаныя больш чым за пяць стагоддзяў да Нараджэння Хрыстовага. У гэтым істотнае адрозненне Старога Запавету ад Новага, усе кнігі якога былі створаныя ва ўлонні хрысціянскай Царквы, прычым за досыць кароткі гістарычны перыяд. У гэтым жа і адмысловая цяжкасць вывучэння Старога Запавету. Нашыя звесткі пра абставіны напісання многіх старазапаветных кніг супярэчлівыя і няпоўныя. Але самае галоўнае – да нас не дайшло поўнага тэксту Старога Запавету ў рукапісах, храналагічна досыць блізкіх да часу яго стварэння. На дадзены момант вядома больш за 6 тыс. габрэйскіх сярэднявечных рукапісаў, каля паловы з іх датаваныя да 1540; з іх 6 датуюцца 10 ст., 8 — 11 ст., 22 — 12 ст .; акрамя таго, маецца 6 фрагментаў, датаваных да 1200 н.э. Частка рукапісаў ўтрымліваюць тэкст габрэйскай Бібліі цалкам, але таксама сустракаюцца асобныя рукапісы Пяцікніжжа, Прарокаў. Некаторыя рукапісы ўтрымліваюць толькі адну кнігу. Асобныя рукапісы ўключаюць нароўні з габрэйскім тэкстам пераклад на арамейская (Таргум) або на арабскую мову, часам змяшчаецца пасля кожнага (для Торы) або кожных трох (для Прарокаў) вершаў, так што тэксты на дзьвух мовах змяняюць адзін аднаго.

Тэкст Старога Запавету дайшоў да нас у шматлікіх старажытных і сярэднявечных манускрыптах, якія выкарыстоўваюцца ў сучасных выданнях. Сюды ўваходзяць тэксты на старажытнагабрэйскай мове і старажытныя пераклады, сярод якіх найбольш важнымі з’яўляецца Септуагінта – пераклад на старажытнагрэцкі мову, выкананы ў Александрыі ў канцы першага тысячагоддзя да нашай эры, Вульгата – пераклад на латынь, зроблены Еранімам ў V стагоддзі нашай эры, Таргум – пераклады на арамейскую мову і Пешытта – пераклад на сірыйскую мову, зроблены ў асяроддзі ранніх хрысціянаў ва II стагоддзі нашай эры.

Сярод манускрыптаў на старажытнаяўрэйскай мове важнае месца займаюць сярэднявечныя манускрыпты масарэкага тэксту  афіцыйнага тэксту юдаізму, сярод якіх найбольш аўтарытэтнымі лічацца Ленінградскі (1008 год н.э., пазначаецца як B19A альбо L) і Алепскі (920 год н.э., пазначаецца як А) кодэксы. Самымі старажытнымі крыніцамі тэксту Старога Запавету з’яўляюцца Кумранскія рукапісы (назва манускрыптаў, выяўленых, пачынаючы з 1947 года, у пячорах Кумрана, яктя датуюцца 250 годам да н. э. да 68 года н. э.) і змяшчаюць фрагменты усіх кніг Старога Запавету, за выключэннем кніг Эстэры і Нээміі, а таксама поўны тэкст кнігі прарока Ісаі.

Важнае месца сярод крыніц Старога Запавету займае Самарыцянскае Пяцікніжжа – старажытнагабрэйскі тэкст Пяцікніжжа, запісаны на адным з адгалінаванняў палегабрэйскага, – Самарыцянскі ліст, захаваны Самарыцянскі суполкай.

«Сапраўдны» тэкст Бібліі, якім карыстаюцца сёння перакладчыкі, складзены дзякуючы руплівай даследчай працы навукоўцаў на працягу астатніх пяці стагоддзяў над мноствам старажытных рукапісаў. Тэкст да гэтага часу ўдакладняецца і рэдагуецца ў сувязі з новымі адкрыццямі і вынаходкамі новых рукапісаў больш старых за існучыючыя.

 

Якія тэксты мы маем сёння, з чаго перакладаць?

 

Выданне Старога Запавету

Габрэйская Біблія была выдадзена цалкам у горадзе Санчынф (Італія) ў 1488 (аднатомная выданне з агаласованым тэкстам, без Таргума і каментароў).

Па ініцыятыве папы Льва X ў 1514-1517 была створана паліглота (габрэйскі, грэцкі і лацінскі варыянты тэкстаў). Апублікаваная яна была ў 1522 у іспанскім горадзе Алькала і названая, па лацінскай назве гэтага горада, – Complutum, – Комплютэнскай поліглотай. Пры падрыхтоўцы тэксту былі выкарыстаны старажытныя рукапісы і папярэднія выданні.

У 1515 купец-хрысціянін з Антвэрпэна Даніэль ван Бомберг заснаваў у Венецыі габрэйскую друкарню і разам з манахам-аўгустынаў Феліксам Пратэнзісам выпусціў у 1516-1517 «Рабінскую Біблію» – выданне Старога Запавету, якое аб’яднала біблійны тэкст (заснаваны на вывучэнні вялікага ліку рукапісаў), Таргум, Масору і рабіністычныя каментары.

Якаў бен Хаім бен Аданіяху, габрэйскі навуковец з Туніса, падрыхтаваў для друкарні Бомберга 2-е выданне «Рабінскай Бібліі» (1524-1525). Ужываючы крытычныя метады сваёй эпохі, ён выкарыстаў шматлікія рукапісныя крыніцы, якія змяшчаюць Масору, а таксама масарэцкія кнігі. Гэтае выданне, у аснову якой была пакладзеная традыцыя бен Ашэра, карысталася асаблівым аўтарытэтам на працягу некалькіх стагоддзяў.

Першы вопыт навуковага выдання габрэйскай Бібліі належыць З. Беру. Асобнымі тамамі разам з нямецкім біблістам Францам Дэлічу ён выдаў у Лейпцыгу большую частку габрэйскай Бібліі (1869-1894). Бер распачаў спробу ў адпаведнасці з Масорай рэканструяваць арыгінальныя тэксты бен Ашэра. Аднак ён не меў у сваім распараджэнні старажытных рукапісаў, таму праўку масарэцкіх кнігаў ён ажыццяўляў, зыходзячы з прынцыпаў, прынятых у рукапісах больш позняга паходжання. У якасці асноўнага матэрыялу для рэканструкцыі арыгінальнага тэксту масора выкарыстоўвалася і К. Д. Гінзбургом. У 1880-1905 гадах ім былі апублікаваныя 4 тамы Масоры. Ён выкарыстаў 73 рукапісы і некаторыя старыя выданні.

У 1906 годзе у Лейпцыгу нямецкім пратэстанцкім бібілістам Р. Кіттэлем быў выдадзены біблійны тэкст, заснаваны на 2-й рабінскай Бібліі. Выдавец забяспечыў яго крытычным апаратам, заснаваным не толькі на габрэйскіх рукапісах, але і на старажытным Таргуме; былі таксама ўлічаны вынікі тэксталагічных і лінгвістычных даследаванняў. Выдавалася ў 1913 годзе ў Лейпцыгу і ў 1929-1937 гадах у Штутгарце. Асаблівасць штутгарцскага выдання палягала ў тым, што яно грунтавалася на Ленінградскім кодэксе, які з’яўляецца адной з найбольш аўтарытэтных крыніцаў габрэйскага тэксту. 4-е выданне Бібліі Кіттэля (Штутгарт, 1954) улічвае папраўкі, звязаныя з нойдзенымі Кумранскімі рукапісамі. Гэта выданне скарочана пазначаецца ВН (Biblia Hebraica). Выданне, здзейснена В. Рудольфом і К. Эллігерам ў 1967-1977, скарочана пазначаецца BHS (Biblia Hebraica Stuttgartensia), з’яўляецца найбольш аўтарытэтнай і запатрабаванай крыніца для тэксталагічных даследаванняў і вучэбнай працы.

У наш час (пачатак  21 ст.) рыхтуецца новае выданне BHS, у якое будуць уключаны дадзеныя Масоры і Кумранскіх скруткаў. Габрэйскі універсітэт у Ерусаліме па ініцыятыве М. Гашэн-Готштэйна (1925-1991) пачаў ў 1975 працу па стварэнні крытычнага выдання габрэйскай Бібліі на аснове Алепскага кодэкса.

 

Выданні Септуагінты

 

Грэцкі Стары Запавет быў упершыню цалкам надрукаваны ў складзе Комплютэнскай паліглоты (1514-1517 гады); пры падрыхтоўцы старазапаветнага тэксту былі ўзятыя за аснову два ідэнтыфікаваныя ў цяперашні час мінускулы з Ватыканскай бібліятэкі і, верагодна, некалькі рукапісаў, якія ў той час знаходзіліся ў Іспаніі.

У Венецыі ў 1518-1519 гадах была надрукаваная Альдзінская Біблія (Aldina, па імені ўладальніка выдавецтва Альда Мануцыё). Магчыма, пры яе падрыхтоўцы былі выкарыстаныя некаторыя венецыянскія рукапісы, у цяперашні час захоўваюцца ў Нацыянальнай бібліятэцы св. Марка ў Венецыі.

Сярод першых друкаваных выданняў Септуагінты найбольшым аўтарытэтам карысталася так званая Сіксцінская Біблія (Sixtina Romana), якая была выдадзена ў 1587 годзе ў Рыме па ініцыятыве папы Сікста V. Упершыню ў якасці асновы тэксту быў узяты Ватыканскі кодэкс – адзін з лепшых унцыялаў. На працягу 17-19 ст.ст. было здзейснена больш за 20 выданняў.

Некаторыя выдаўцы Септуагінты ўжо ў 16 ст. адзначалі розначытанні і прапаноўвалі выпраўлення. Між тым крытычны апарат з’явіўся толькі ў канцы 18 ст .; заслуга яго стварэння належыць ангельскай навукоўцам Р .Холмсу і П.Дж. Парсансу, якія ў 1788-1827 выдалі ў Оксфардзе пяцітомнік Септуагінты.  К. Тышэндорф ў сваіх выданнях (1850, 1856, 1860, 1869) дае перагледжаны тэкст Сікстынскага выдання з улікам некалькіх унцыяльных рукапісаў.

Найбольшае распаўсюджванне ў цяперашні час атрымала крытычнае выданне Септуагінты, выдадзенае А. Ральфсам ў 1935 годзе. Ральфс распачаў спробу рэканструяваць першапачатковы тэкст Септуагінты; па гэтай прычыне тэкст дадзенага выдання, у адрозненне ад большасці папярэдніх мае больш навуковы характар

 

Выданне Новага Запавету

 

Упершыню арыгінальны тэкст новазапаветных кніг быў апарацаваны і апублікаваны ў складзе Камплютэнскай паліглоты. Гэтае выданне было падрыхтавана ў 1514-1517 гадах, аднак стала даступным чытачу толькі ў 1522 годзе.

Тэкст Эразма Ратэрдамскага, заснаванае на чатырох рукапісах 12-13 стагоддзяў з тэкстам візантыйскага тыпу, пабачыў свет ў 1516 годзе у Базалі. Нягледзячы на недасканаласць тэксту і паспешную яго падрыхтоўку, выданне атрымала апрабату папы Леона Х (1475-1521). Гэты тэкст выкарыстаў Марцін Лютэр для свайго перакладу.

На падставе тэкста Эразма Ратэрдамскага, які быў параўнаны з тэкстам Камплютэнскай паліглоты, Роберт Стэфанус (1503-1559 гады), уладальнік тыпаграфіі ў Парыжы, апублікаваў чатыры выданні Новага Запавету (1546, 1549, 1550, 1551 гады). Трэцяе выданне з 1550 года з невялікімі папраўкамі дзевяць разоў выдаў Тэадор Бэза (1519-1605), у гадах 1565-1604. На аснове трэцяга выдання Новага Запавету Бэза быў здзейснены ў 1604 годзе пераклад англійскай версіі Бібліі караля Якуба (KingJamesVersion, KJV або KingJamesBible). Тэкст Бэзэ з некаторымі зменамі быў паноўна выдаваны братамі Банівентурай і Абрагамам Эльзевірамі (Нідэрланды) у XVII стагоддзі (1624, 1633, 1641, 1656, 1662, 1670, 1678 гады).У прадмове да 2-га (1633 год) выдання чытачу паведамлялася: nunc habes textum, ab omnibus receptum – «цяпер ты маеш тэкст, прыняты ўсімі»; лацінскі выраз textus receptus («прыняты тэкст») з тых часоў зацвердзіўся ў якасці наймення для грэцкага новазапаветнага тэксту, упершыню выдадзенага Эразмам і з некаторымі выпраўленнямі перадрукованым на працягу больш чым стагоддзя. Textus receptus ажно да 1881 года быў асноўным тэкстам, з якога здзяйсняў пераклад Новага Запавету на нацыянальныя мовы.

У двух выданнях Карла Лахмана (Берлін, 1831, 1842-1850 гады) знайшоў адлюстраванне новы падыход да новазапаветнай тэксталогіі. Лахман даў рэканструкцыю тэксту канца 4 ст., грунтуючыся толькі на старажытных крыніцах, не выкарыстоўваючы пры гэтым textus receptus.

У 1841-1872 гадах восем выданняў Новага Запавету падрыхтаваў К. Тышэндорф. У першых трох выданнях ён прытрымліваўся тэксту Лахмана, у 4 наступных адмовіўся ад яго на карысць textus receptus, аднак у аснову апошняга (1869-1872 гады) ён паклаў Сінайскі кодэкс, суправадзіўшы яго шырокім крытычным апаратам. Гэта выданне Тышэндорфа аказала вырашальны ўплыў на далейшыя навуковыя публікацыі грэцкага тэксту Новага Запавету.

Брук Фос Уэсткот і Фэнтан Джон Антоні Хорт дэталёва распрацавалі (1881-1882 гады) класіфікацыю грэцкіх новазапаветных рукапісаў па чатырох тыпах: нейтральны, александрыйскі, заходні і сірыйскі (візантыйскі); пры гэтым візантыйскі тып тэксту разам з узыходзячым да яго textus receptus быў выключаны з разгляду.

Найважнейшую рэканструкцыю тэксту здзейсніў Эберхард Нэстле. Гэтую справу працягнуў яго сын Эрвін Нестле. Было здзейснена 20 крытычных выданняў Новага Запавету. З 21-га па 25-е (1952-1972 гады) выданне ён ажыццявіў у супрацоўніцтве з Куртам Аландам. Пры падрыхтоўцы трэцяга выдання былі ўлічаныя вынікі новых узгадненняў рукапісаў, у тым ліку папірусаў, а таксама розначытанняў афонскіх Лекцыянараў 9-11 ст.ст., знойдзеных грэцкім біблістам Я. Каравідопуласам. Абодва выданні, якія выйшлі ў 1975 і 1979, ўтрымлівалі тоесны тэкст. 26-е выданне Нестле атрымала найменне Nestle-Aland 26 (NA26). У 1993 абодва былі перавыдадзеныя (4-е выданне Аб’яднаных біблейскіх таварыстваў выйшла пад назвай Greek New Testament — GNT4); пры гэтым асноўны тэкст не зведаў змен, асобныя выпраўлення былі ўнесены ў крытычны апарат. У гэтых выданнях асноўны тэкст уяўляе сабой рэканструкцыю, якая засноўваецца на Ватыканскім кодэксе. Ўлік папірусаў 2-3 ст.ст., якія паступілі ў навуковае карыстанне ў 1930-х гадах, дазволіў прасунуцца “у глыб стагоддзяў”. Крытычны апарат NA27 спалучае кампактнасць і інфарматыўнасць. Ён змяшчае больш за 10 тысяч улічаных розначытанняў, адлюстроўваючы эвалюцыю новазапаветнага грэцкага тэксту ў першым тысячагоддзі н.э. На сённяшні дзень мы ўжо маем 28-ае выданне крытычнага тэксту Новага Запавету, якое з’яўляецца найбольш аўтарытэтным для перакладчыкаў.

 

Айцец Сяргей Сурыновіч для КРЫНІЦА.INFO

 

Літаратура

 

Anderson H. T. The New Testament Translated from the Sinaitic Manuscript Discovered by Constantine Tischendorf at Mt. Sinai — The Standard Publishing Company, 1910.

Bruce M. Metzger, Manuscripts of the Greek Bible: An Introduction to Palaeography, Oxford University Press, Oxford 1981.

Burnett H. Streeter, The Four Gospels. A Study of Origins, Oxford 1924.

C. Vercellonis, J. Cozza, Bibliorum Sacrorum Graecus Codex Vaticanus, Roma 1868.

Calkins, Robert G. Illuminated Books of the Middle Ages. Ithaca, New York: Cornell University Press, 1983.

Christian–B. Amphoux, Codex Vaticanus B: Les points diacritiques des marges de Marc, Journal of Theological Studies vol. 58 (2007), pp. 440-466.

Frederic G. Kenyon, Our Bible and the Ancient Manuscripts (4th ed.), London 1939.

Frederick G. Kenyon. Our Bible and the Ancient Manuscripts (4th ed.) — London, 1939. — С. 121—128.

Gardthausen Victor Griechische paleographie — Leipzig, 1913 Т. 2. — P. 119-134.

Hernández, Juan. Scribal Habits and Theological Influences in the Apocalypse: The Singular Readings of Sinaiticus, Alexandrinus, and Ephraemi. Tübingen: Mohr Siebeck, 2006.

Jongkind Dirk Scribal Habits of Codex Sinaiticus — Gorgias Press LLC., 2007.

K. Aland B. Aland, Der Text des Neuen Testaments, Duetsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 1989.

Kenyon, Frederick G. Codex Alexandrinus. London: British Museum, 1909. (Facsimile edition).

Kirsopp Lake. Codex Sinaiticus Petropolitanus: The New Testament, the Epistle of Barnabas and the Shepherd of Hermas — Oxford: Clarendon Press, 1911.

Konstantin von Tischendorf, G. Olms (Hrsg.): Bibliorum codex Sinaiticus Petropolitanus. 1. Prolegomena. G. Olms, Hildesheim 1969 (Repr.).

Konstantin von Tischendorf, G. Olms (Hrsg.): Bibliorum codex Sinaiticus Petropolitanus. 2. Veteris Testamenti pars prior. G. Olms, Hildesheim 1969 (Repr.).

Konstantin von Tischendorf, G. Olms (Hrsg.): Bibliorum codex Sinaiticus Petropolitanus. 3. Veteris Testamenti pars posterior. G. Olms, Hildesheim 1969 (Repr.).

Konstantin von Tischendorf, G. Olms (Hrsg.): Bibliorum codex Sinaiticus Petropolitanus. 4. Novum Testamentum cum Barnaba et Pastore. G. Olms, Hildesheim 1969 (Repr.).

Konstantin von Tischendorf, Fragmentum Codicis Friderico-Augustani ex Iesaia et Ieremia in: Monumenta sacra inedita (Leipzig 1855), vol. I, pp. 211 ff.

Lake, Kirsopp. Family Π and the Codex Alexandrinus. The Text According to Mark, London 1936

Ph. B. Payne – P. Canart, The Originality of Text-Critical Symbols in Codex Vaticanus, Novum Testamentum, Vol. 42, Fasc. 2 (Apr., 2000), 105-113.

Scrivener Frederick Henry Ambrose A Full Collation of the Codex Sinaiticus with the Received Text of the New Testament — Cambridge: Deighton Bell, 1864; 2nd ed. 1867.

T.C. Skeat, The Codex Vaticanus in the 15th Century, JTS 35 (1984), 454-465.

Tischendorf Konstantin von Die Sinaibibel ihre Entdeckung, Herausgabe, und Erwerbung — Leipzig: Giesecke & Devrient, 1871.

Tischendorf Konstantin von Wann wurden unsere Evangelien verfasst? — Leipzig: J. C. Hinrichssche Buchhandlung, 1865.

Tischendorf Konstantin von When Were Our Gospels Written?, An Argument by Constantine Tischendorf. With a Narrative of the Discovery of the Sinaitic Manuscript — New York: American Tract Society, 1866.

Б. Мецгер Текстология Нового Завета. — М.: ББИ, 1999, стр. 44-46. — ISBN 5-87507-011-0

Шаноўныя чытачы! Krynica.info з’яўляецца валанцёрскім праектам. Нашы журналісты не атрымліваюць заробкаў. Разам з тым праца сайту патрабуе розных выдаткаў: аплата дамену, хостынгу, тэлефонных званкоў і іншага. Таму будзем радыя, калі Вы знойдзеце магчымасць ахвяраваць сродкі на дзейнасць хрысціянскага інфармацыйнага парталу. Пералічыць сродкі можна на тэлефонны нумар Velcom: +375 29 6011791. Па магчымых пытаннях звяртайцеся на krynica.editor@gmail.com




Блогі